Koşullu Salıverilme ve Denetimli Serbestlik Oranlar ve Süre Hesabı

Türk infaz hukukunda hapis cezasının tümünün ceza infaz kurumunda geçirilmesi kural değildir. Hükümlü, cezasının kanunda belirlenen bir bölümünü iyi hâlle çektikten sonra koşullu salıverilmeden yararlanarak kalan süreyi toplum içinde geçirebilir; bunun bir kısmını ise denetimli serbestlik tedbiri altında dışarıda tamamlayabilir. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, bu kurumların koşullarını ve sürelerini düzenler. İnfaz rejimi, 2020 yılında 7242 sayılı Kanun ile yapılan köklü değişikliklerle önemli ölçüde yeniden şekillenmiştir.

Koşullu Salıverilme Nedir

Koşullu salıverilme, hükümlünün cezaevinde geçirmesi gereken sürenin dolmasının ardından, cezasının kalan kısmını belirli koşullara uymak şartıyla dışarıda geçirmesine imkân tanıyan bir infaz kurumudur. Koşullu salıverilme bir af değildir; hükümlü, denetim süresi içinde yeni bir suç işlerse veya yükümlülüklerini ihlal ederse koşullu salıverilme geri alınabilir ve kalan ceza yeniden infaz edilir.

Koşullu Salıverilme Oranı

7242 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra, genel koşullu salıverilme oranı önemli ölçüde düşürülmüştür. 5275 sayılı Kanun m. 107 uyarınca:

• Genel kural olarak hükümlü, cezasının yarısını (1/2) infaz kurumunda iyi hâlle geçirdiğinde koşullu salıverilmeden yararlanabilir.
• Ancak istisna teşkil eden bazı suçlar bakımından bu oran korunmuş veya artırılmıştır. Kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar, uyuşturucu madde ticareti ve özel hayata ilişkin bazı suçlarda oran üçte iki (2/3) olarak uygulanır.
• Terör suçları ve suç örgütü kapsamındaki bazı suçlarda oran dörtte üçe (3/4) kadar yükselebilir.

Burada önemli bir ayrım, 30 Mart 2020 tarihinden önce ve sonra işlenen suçlar arasındadır. Genel yarı oranı, kural olarak bu tarihten önce işlenmiş suçlar bakımından da uygulanabilmekle birlikte, kanunun istisna tuttuğu suçlar bu genel indirimden yararlanamaz.

Denetimli Serbestlik

Denetimli serbestlik, koşullu salıverilmeden önceki son aşamada hükümlünün cezasının bir kısmını, belirli yükümlülüklere uymak koşuluyla toplum içinde geçirmesini sağlayan bir tedbirdir. 5275 sayılı Kanun m. 105/A'da düzenlenmiştir.

Genel kural olarak, koşullu salıverilmesine bir yıl kalan hükümlü, açık ceza infaz kurumunda bulunuyor veya bulunma koşullarını taşıyorsa denetimli serbestlik tedbirinden yararlanarak tahliye edilebilir. Bu bir yıllık süre, kanunla getirilen geçici düzenlemeler nedeniyle belirli dönemlerde farklı uygulanmıştır.

Denetimli serbestlikten yararlanabilmek için hükümlünün açık ceza infaz kurumuna ayrılma koşullarını taşıması, iyi hâlli olması ve talepte bulunması gerekir. Bu süre içinde hükümlü, kendisine yüklenen yükümlülüklere uymak, belirli programlara katılmak ve denetim altında bulunmak zorundadır.

Somut Bir Süre Hesabı Örneği

İnfaz hesabını somutlaştırmak için bir örnek üzerinden ilerleyelim. Diyelim ki bir hükümlü, 30 Mart 2020 tarihinden sonra işlediği hırsızlık suçundan altı yıl (72 ay) hapis cezasına mahkûm olmuş olsun.

• Koşullu salıverilme oranı genel kural gereği yarıdır: 72 ay x 1/2 = 36 ay. Yani hükümlü, cezaevinde 36 ay iyi hâlle geçirdikten sonra koşullu salıverilmeye hak kazanır.
• Denetimli serbestlik süresi, koşullu salıverilme tarihine kalan bir yıl (12 ay) olarak hesaplanır. Bu durumda hükümlü, cezaevinde 36 ay - 12 ay = 24 ay geçirdikten sonra denetimli serbestlikten yararlanarak tahliye olabilir.
• Kalan süreç: Hükümlü 24 ay cezaevinde kalır, 12 ay denetimli serbestlik altında dışarıda geçirir ve 36. ayın sonunda koşullu salıverilir. Koşullu salıverildikten sonra da cezanın kalan yarısı olan 36 ay boyunca denetim süresi devam eder.

Bu hesap, iyi hâl koşulunun sağlandığı ve infazı geciktiren bir durumun bulunmadığı varsayımına dayanır. Somut olayda cezanın türü, mahsup edilecek tutukluluk süreleri ve suçun 30 Mart 2020 öncesi mi sonrası mı işlendiği hesabı değiştirebilir.

İyi Hâl Değerlendirmesi

Hem koşullu salıverilme hem de denetimli serbestlik, hükümlünün iyi hâlli olmasına bağlıdır. 7242 sayılı Kanunla birlikte iyi hâl değerlendirmesi daha kapsamlı hâle getirilmiş; hükümlünün infaz süresince tutum ve davranışları, idare ve gözlem kurulu tarafından belirli aralıklarla değerlendirilmeye başlanmıştır. Disiplin cezaları ve kurallara aykırılıklar, koşullu salıverilme tarihini geriye ötelenebilir hâle getirir.

Koşullu salıverilmeden yararlanabilmek için hükümlünün, kanunda öngörülen infaz oranını doldurması yeterli olmayıp ayrıca ceza infaz kurumundaki tutum ve davranışlarıyla iyi hâlli olduğunun idare ve gözlem kurulunca saptanması gerekir.

Koşullu Salıverilmenin Geri Alınması

Koşullu salıverilen hükümlü, denetim süresi içinde kasıtlı bir suç işlerse veya kendisine yüklenen yükümlülüklere uymazsa koşullu salıverilme kararı geri alınır. Bu durumda hükümlü, kalan cezasını yeniden infaz kurumunda çeker ve ihlalin niteliğine göre yeni cezalarla birlikte infaz süresi uzayabilir.

Sonuç

Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik, infaz rejiminin hükümlünün topluma yeniden kazandırılmasını amaçlayan temel kurumlarıdır. 7242 sayılı Kanunla getirilen düzenlemeler, genel koşullu salıverilme oranını yarıya düşürmekle birlikte katalog suçlar için daha yüksek oranları korumuştur. İnfaz hesabında suçun işleniş tarihi, cezanın türü ve iyi hâl koşulu belirleyici olduğundan, her dosyanın kendi özellikleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir. Doğru hesaplanmış bir infaz planı, hem hükümlünün hem de yakınlarının süreci öngörebilmesi bakımından büyük önem taşır.