Kötü Niyet Tazminatı Nedir ve Hangi Şartlarda İstenir?

İş sözleşmesinin feshinde işveren bildirim sürelerine uysa bile, fesih hakkını kötüye kullanmışsa işçi ek bir tazminata hak kazanabilir. Kötü niyet tazminatı olarak adlandırılan bu tazminat, özellikle iş güvencesinden yararlanamayan işçiler bakımından önemli bir koruma sağlar. Bu yazıda kötü niyet tazminatının koşullarını, hesabını ve diğer tazminatlarla ilişkisini ele alıyoruz.

Kötü Niyet Tazminatı Nedir?

Kötü niyet tazminatı, iş güvencesi hükümlerinden yararlanamayan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesinin, işveren tarafından fesih hakkının kötüye kullanılarak sona erdirilmesi halinde ödenen tazminattır. Dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu'nun 17. maddesidir.

Bu tazminatın temelinde, işverenin fesih hakkını dürüstlük kuralına aykırı biçimde, işçiye zarar verme veya onu cezalandırma amacıyla kullanmasının önlenmesi yatar. İşveren sözleşmeyi feshetmekte serbesttir; ancak bu serbestiyi kötüye kullanamaz.

Kimler Kötü Niyet Tazminatı İsteyebilir?

Kötü niyet tazminatı, yalnızca iş güvencesi kapsamı dışında kalan işçiler bakımından söz konusudur. İş güvencesinden yararlanabilmek için şu koşullar aranır:

• İşyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışması
• İşçinin en az altı aylık kıdeminin bulunması
• Belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışılması
• İşçinin işletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili konumunda olmaması

Bu koşulları taşıyan işçiler işe iade davası açabildiğinden, kural olarak kötü niyet tazminatı isteyemez. Buna karşılık iş güvencesi kapsamı dışında kalan işçiler (örneğin otuzdan az işçi çalıştıran işyerlerinde ya da altı aydan kısa kıdemi olanlar), feshin kötüniyetli olduğunu ispatlarlarsa kötü niyet tazminatına hak kazanır.

Feshin Kötüniyetli Sayıldığı Haller

Uygulamada feshin kötüniyetli sayıldığı başlıca durumlar şunlardır:

• İşçinin işvereni şikayet etmesi veya hakkında dava açması üzerine işten çıkarılması
• İşçinin yasal haklarını (örneğin fazla mesai ücreti, yıllık izin) talep etmesi üzerine işten çıkarılması
• İşçinin sendikaya üye olması veya sendikal faaliyette bulunması dışındaki kişisel nedenlerle cezalandırılması
• İşçinin şahitlik yapması veya idari makamlara başvurması nedeniyle işten çıkarılması
• Tamamen kişisel husumet veya intikam saikiyle yapılan fesihler

Fesih hakkının, işçinin yasal haklarını aramış olması gibi dürüstlük kuralıyla bağdaşmayan bir nedenle kullanılması halinde, işveren bildirim sürelerine uymuş olsa dahi kötü niyet tazminatı ödemekle yükümlü olur.

Kötü Niyet Tazminatının Miktarı

Kötü niyet tazminatının miktarı kanunda açıkça belirlenmiştir. İş Kanunu m. 17 uyarınca bu tazminat, bildirim süresinin üç katı tutarında ödenir. Yani ihbar tazminatının hesaplandığı bildirim süreleri esas alınır ve bu sürelere karşılık gelen ücretin üç katı hesaplanır.

Bildirim süreleri işçinin kıdemine göre şöyledir:

• İşi altı aydan az sürmüş işçi için 2 hafta
• İşi altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş işçi için 4 hafta
• İşi bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş işçi için 6 hafta
• İşi üç yıldan fazla sürmüş işçi için 8 hafta

Örneğin dört yıllık kıdemi olan bir işçinin bildirim süresi 8 haftadır. Kötü niyet tazminatı ise bunun üç katı, yani 24 haftalık ücret tutarında hesaplanır.

Hesapta Esas Alınan Ücret

Kötü niyet tazminatının hesabında, tıpkı ihbar ve kıdem tazminatında olduğu gibi giydirilmiş brüt ücret esas alınır. Yani işçiye sağlanan yol, yemek, düzenli primler gibi para ve parayla ölçülebilir sürekli menfaatler de ücrete eklenir. Bu husus, tazminatın miktarını önemli ölçüde artırabileceğinden dikkatle değerlendirilmelidir. Sadece çıplak ücret üzerinden yapılan hesaplama işçi aleyhine eksik sonuç doğurur.

Kötü Niyet Tazminatı ve İhbar Tazminatı Bir Arada İstenebilir mi?

Kötü niyet tazminatı ile ihbar tazminatı ayrı tazminatlardır ve koşulları oluştuğunda birlikte istenebilir. İşveren bildirim sürelerine uymadan fesih yapmışsa, işçi hem ihbar tazminatına hem de feshin kötüniyetli olması halinde kötü niyet tazminatına hak kazanır. Ancak dikkat edilmelidir ki kötü niyet tazminatı zaten bildirim süresinin üç katı olarak hesaplandığından, ihbar tazminatının fonksiyonunu kısmen içerir; bununla birlikte bunlar farklı hukuki temellere dayandığından ayrı ayrı talep edilebilir. Uygulamada işçi, ihbar tazminatının yanında kötü niyet tazminatını da dava dilekçesinde talep eder.

İspat Yükü

Feshin kötüniyetli olduğunu ispat yükü kural olarak işçidedir. İşçi, işverenin fesih hakkını dürüstlük kuralına aykırı, kötüniyetli bir amaçla kullandığını ortaya koymak zorundadır. Bu ispat her türlü delille yapılabilir; tanık beyanları, yazışmalar, şikayet dilekçeleri, dava dosyaları ve fesih tarihiyle işçinin hak arama girişimi arasındaki zaman yakınlığı önemli deliller arasındadır. Örneğin işçinin fazla mesai talebini iletmesinden hemen sonra işten çıkarılması, kötüniyeti gösteren güçlü bir emare olabilir. Mahkeme, tüm olguları birlikte değerlendirerek feshin kötüniyetli olup olmadığını takdir eder.

İş Güvencesi ile İlişkisi

Kötü niyet tazminatı ve iş güvencesi (işe iade) birbirini dışlayan iki farklı korumadır. İş güvencesi kapsamındaki bir işçi, geçersiz feshe karşı işe iade davası açar ve boşta geçen süre ücreti ile işe başlatmama tazminatı talep eder; bu işçi ayrıca kötü niyet tazminatı isteyemez. Buna karşılık iş güvencesi kapsamı dışındaki işçi işe iade davası açamayacağından, feshin kötüniyetli olması halinde kötü niyet tazminatıyla korunur. Böylece kanun koyucu, güvence kapsamı dışında kalan işçileri de belirli ölçüde koruma altına almıştır.

Zamanaşımı ve Talep Yolu

Kötü niyet tazminatı beş yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre fesih tarihinden itibaren işler. İşçi bu tazminatı, kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer alacaklarıyla birlikte talep edebilir. Ancak iş uyuşmazlıklarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu olduğundan, işçinin önce arabuluculuk sürecini tamamlaması gerekir. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açılır.

Sonuç olarak kötü niyet tazminatı, iş güvencesinden yararlanamayan işçileri, işverenin fesih hakkını kötüye kullanmasına karşı koruyan önemli bir müessesedir. İşçinin, feshin kötüniyetli olduğunu gösteren delilleri toplaması ve yasal süreler içinde hakkını araması, bu korumadan yararlanabilmesi bakımından belirleyicidir.