Unutulma hakkı: arama sonuçlarından çıkarılma ve Kurul yaklaşımı

Dijital çağda kişilere ilişkin bilgiler, internette uzun süre erişilebilir kalmakta ve arama motorları aracılığıyla kolayca bulunabilmektedir. Bir kişinin geçmişinde yer alan, artık güncelliğini yitirmiş veya bağlamından kopmuş bilgilerin ömür boyu erişilebilir olması, kişinin onuru ve özel hayatı bakımından ciddi zararlar doğurabilir. Unutulma hakkı, tam da bu noktada devreye girer: kişinin, kendisiyle ilgili bilgilerin belirli koşullarda erişimden çıkarılmasını, silinmesini veya arama sonuçlarında listelenmemesini isteme hakkıdır. Bu yazıda unutulma hakkının hukuki dayanağı, Kurul'un uyguladığı kriterler ve yüksek yargının yaklaşımı ele alınmaktadır.

Unutulma hakkının hukuki dayanağı

Türk hukukunda unutulma hakkı, özel bir kanun hükmüyle doğrudan düzenlenmemiş olmakla birlikte, çeşitli hükümlerin bir arada yorumlanmasıyla tanınmaktadır. Anayasa'nın özel hayatın gizliliğini ve kişisel verilerin korunmasını güvence altına alan hükümleri, 6698 sayılı KVKK'nın verilerin silinmesi ve yok edilmesine ilişkin düzenlemeleri ile Türk Medeni Kanunu'nun kişilik haklarını koruyan hükümleri bu hakkın temelini oluşturur.

KVKK kapsamında ilgili kişi, işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması hâlinde kişisel verilerinin silinmesini, yok edilmesini veya anonim hâle getirilmesini isteme hakkına sahiptir. Bu talep, unutulma hakkının pratikte kullanıldığı temel araçlardan biridir. Ayrıca ilgili kişinin, kendisiyle ilgili eksik veya yanlış işlenen verilerin düzeltilmesini isteme hakkı da bulunur.

Arama motoru sonuçlarından çıkarılma

Unutulma hakkının en yaygın uygulaması, kişinin adıyla yapılan aramalarda çıkan bağlantıların arama motoru sonuçlarından kaldırılmasını istemesidir. Bu talep, kaynak içeriğin tamamen silinmesi anlamına gelmez; yalnızca kişinin adıyla ilişkilendirilerek kolayca bulunabilir olmasının önüne geçilir. Kaynak içerik yerinde kalmaya devam edebilir; ancak kişinin adı arandığında sonuçlarda listelenmez.

Kişisel Verileri Koruma Kurulu, ilgili kişilerin adı ve soyadı ile yapılan aramalarda çıkan sonuçların indeksten çıkarılmasını arama motorlarından talep edebileceğini; arama motorlarının bu kapsamda veri sorumlusu sıfatını taşıdığını kabul etmiştir.

Bu yaklaşım, arama motorunun içeriği üreten taraf olmasa bile, kişisel verileri işleyen ve erişilebilir kılan konumu nedeniyle sorumlu tutulabileceğini gösterir. İlgili kişi, önce arama motoruna başvurur; talebinin reddi veya cevapsız kalması hâlinde Kurul'a şikâyette bulunabilir. Bu iki aşamalı yapı, uyuşmazlığın önce veri sorumlusu düzeyinde çözülmesini teşvik eder.

Kurul'un uyguladığı denge kriterleri

Unutulma hakkı mutlak bir hak değildir. Kişinin özel hayatının korunması ile toplumun bilgi edinme özgürlüğü ve ifade özgürlüğü arasında bir denge kurulması gerekir. Kişisel Verileri Koruma Kurulu, arama sonuçlarından çıkarma taleplerini değerlendirirken bir dizi kriter uygular:

• İlgili kişinin kamusal yaşamda oynadığı rol ve kamuoyunca tanınırlığı.
• Bilginin niteliği, güncelliği ve doğruluğu.
• Bilginin yayımlanmasından bu yana geçen süre.
• Bilginin ilgili kişinin çalışma hayatına ve sosyal ilişkilerine etkisi.
• İçeriğin kamu yararına ilişkin olup olmadığı.
• Bilginin çocuklarla ilgili olup olmadığı.
• Verinin gazetecilik faaliyeti kapsamında işlenip işlenmediği.
• Bilginin ceza gerektiren bir suça ilişkin olup olmadığı ve suçun niteliği.

Bu kriterler, her talebin somut olay bazında değerlendirilmesini gerektirir. Örneğin bir siyasetçinin görev süresine ilişkin bir haber ile sıradan bir kişinin geçmişte yer aldığı ve artık güncelliğini yitirmiş bir olayın değerlendirilmesi farklı sonuçlar doğurabilir. Kamusal figürler bakımından bilgi edinme özgürlüğü daha ağır basarken, sıradan kişiler bakımından özel hayatın korunması daha güçlü bir koruma sağlar.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi yaklaşımı

Unutulma hakkı, yüksek yargı kararlarıyla da tanınmış ve içeriği zenginleştirilmiştir. Yargıtay, kişilik haklarını ihlal eden ve güncelliğini yitirmiş içeriklerin erişimden kaldırılabileceğini kabul etmiştir. Özellikle geçmişteki bir olayın, aradan uzun süre geçtikten sonra kişinin adıyla anılmaya devam etmesinin kişilik haklarını zedelediği durumlarda unutulma hakkının uygulanabileceği vurgulanmıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bir kararında cinsel saldırı mağduru bir kişinin adının yer aldığı içeriğin, aradan geçen süre gözetildiğinde unutulma hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğine hükmetmiştir.

Anayasa Mahkemesi de bireysel başvuru kararlarında unutulma hakkını, özel hayata saygı hakkı kapsamında değerlendirmiştir. Mahkeme, bir olayda basın arşivlerinde yer alan haberlerin süresiz erişilebilir olmasının, kişinin özel hayatına orantısız müdahale oluşturabileceğine dikkat çekmiştir. Bu değerlendirmede haberin güncel değeri, kişinin toplumsal konumu ve kamu yararı dengesi belirleyici olmuştur. Mahkeme, ifade ve basın özgürlüğü ile özel hayatın gizliliği arasındaki dengenin her somut olayda ayrıca kurulması gerektiğini vurgulamıştır.

Basın arşivleri ve haberler

Unutulma hakkı, basın arşivleri bakımından özel bir denge gerektirir. Haberin ilk yayımlandığı anda hukuka uygun olması, aradan uzun süre geçtikten sonra da erişilebilir kalmasının hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle güncelliğini yitirmiş, kişinin sosyal yaşamına zarar veren ve kamu yararı taşımayan haberlerin erişiminin sınırlandırılması gündeme gelebilir. Ancak tarihsel ve kamusal değeri bulunan haberlerin arşivlerde korunması, ifade özgürlüğü ve toplumun hafızası bakımından önemlidir. Bu nedenle çoğu zaman içeriğin tamamen silinmesi yerine, kişinin adıyla ilişkilendirilmesinin engellenmesi tercih edilir.

Unutulma hakkının silme hakkından farkı

Unutulma hakkı ile KVKK kapsamındaki verilerin silinmesi hakkı birbiriyle yakından ilişkili olsa da tamamen aynı değildir. Silme hakkı, veri sorumlusunun elindeki kişisel verilerin, işlenme sebeplerinin ortadan kalkması hâlinde silinmesini, yok edilmesini veya anonim hâle getirilmesini kapsar. Unutulma hakkı ise, özellikle internette ve arama motorlarında kişinin geçmişine ilişkin bilgilerin erişilebilirliğinin sınırlandırılmasını hedefleyen daha geniş ve kendine özgü bir haktır.

Bu iki kavram arasındaki başlıca farklar şöyle özetlenebilir:

• Silme hakkı belirli bir veri sorumlusunun elindeki veriye yöneliktir; unutulma hakkı ise verinin kamuya açık erişilebilirliğiyle ilgilidir.
• Unutulma hakkı, çoğu zaman kaynak içeriğin silinmesini değil, kişinin adıyla ilişkilendirilmesinin engellenmesini amaçlar.
• Unutulma hakkında, ifade özgürlüğü ve kamu yararı ile denge kurulması ön plandadır.
• Silme hakkı daha teknik bir işlemken, unutulma hakkı hak dengelemesi gerektiren bir değerlendirmeye dayanır.

Bu ayrım, tüketicinin somut talebini doğru zemine oturtması bakımından önem taşır.

Sosyal medya ve dijital platformlar

Unutulma hakkı yalnızca arama motorlarıyla sınırlı değildir. Sosyal medya platformları, haber siteleri ve çeşitli dijital mecralarda yer alan içerikler de bu hakkın kapsamına girebilir. Kişinin kendisiyle ilgili paylaşımların kaldırılmasını talep etmesi, geçmişte paylaştığı ancak artık kaldırılmasını istediği içeriklerin silinmesi ya da üçüncü kişilerce paylaşılan ve kişilik haklarını ihlal eden içeriklerin erişime kapatılması bu kapsamda değerlendirilebilir. Platformlar da işledikleri kişisel veriler bakımından veri sorumlusu sıfatını taşıdıklarından, usulüne uygun taleplere yanıt vermekle yükümlüdür. Talebin reddi hâlinde Kurul'a şikâyet ve yargı yolu açıktır.

Başvuru yolu

Unutulma hakkını kullanmak isteyen kişi, izlenmesi gereken adımlar açısından şu sırayı takip etmelidir:

1. Öncelikle içeriği yayımlayan veri sorumlusuna veya arama motoruna başvurarak talebini iletmek.
2. Başvurunun reddedilmesi veya süresinde yanıtlanmaması hâlinde Kişisel Verileri Koruma Kurulu'na şikâyette bulunmak.
3. Kişilik haklarının ihlali söz konusuysa ayrıca hukuk mahkemelerinde erişimin engellenmesi veya tazminat talep etmek.
4. Gerekli hâllerde ilgili mevzuat uyarınca erişimin engellenmesi kararı için sulh ceza hâkimliğine başvurmak.

Bu yollar birbirinin alternatifi olabileceği gibi, somut olayın niteliğine göre birlikte de değerlendirilebilir. Başvuruda, talebe konu bağlantıların ve bunların kişilik haklarına etkisinin açıkça ortaya konması gerekir.

Ceza kayıtları ve mahkûmiyet bilgileri

Unutulma hakkının en hassas uygulama alanlarından biri, kişinin geçmişteki ceza mahkûmiyetine veya soruşturmasına ilişkin bilgilerdir. Ceza mahkûmiyetine ilişkin veriler özel nitelikli kişisel veri sayılır ve bu verilerin işlenmesi özel koruma altındadır. Kişinin geçmişte karıştığı bir olayın, cezasını çekmiş olmasına rağmen ömür boyu adıyla anılmaya devam etmesi, onun topluma yeniden kazandırılması ilkesiyle çelişebilir.

Bu alanda dikkate alınması gereken hususlar şunlardır:

• Beraatle veya kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sonuçlanan olaylara ilişkin içeriklerin erişilebilirliği daha sıkı biçimde değerlendirilir.
• Cezanın infaz edilmesinin üzerinden geçen süre, unutulma hakkı değerlendirmesinde önem taşır.
• Suçun niteliği ve kamu güvenliğine etkisi, dengede belirleyici olabilir.
• Kamusal figürlerin görevleriyle bağlantılı mahkûmiyetleri bakımından kamu yararı daha ağır basabilir.

Bu değerlendirmeler, her olayın kendi koşulları içinde ele alınmasını gerektirir.

Sonuç

Unutulma hakkı, dijital hafızanın kalıcılığı karşısında bireyin onurunu ve özel hayatını koruyan çağdaş bir haktır. Ancak bu hak, ifade ve bilgi edinme özgürlükleriyle dengelenmek zorundadır. Kişisel Verileri Koruma Kurulu ile yüksek yargının geliştirdiği kriterler, her talebin somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmesini gerektirir. Bilginin güncelliği, kamu yararı ve kişinin toplumsal konumu, bu dengede belirleyici ölçütlerdir. Hakkını kullanmak isteyen kişinin, önce veri sorumlusuna başvurması ve sonuç alamaması hâlinde Kurul ile yargı yollarına gitmesi en etkili yoldur.