Anonim şirkette yönetim kurulunun hukuki sorumluluğu: TTK m. 553 çerçevesinde bir inceleme

Anonim şirketlerde yönetim kurulu, şirketin yönetim ve temsil organıdır; şirket malvarlığı üzerinde geniş tasarruf yetkisine sahip olan bu organın üyelerinin hangi hâllerde ve kime karşı sorumlu tutulacağı, ticaret hukukunun en çok tartışılan ve uygulamada en sık dava konusu olan alanlarından biridir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğunu m. 553 ve devamı hükümlerinde bütüncül bir sisteme bağlamış; m. 369'da öngörülen özen ve bağlılık yükümü ile sorumluluğun ölçütünü belirlemiş, farklılaştırılmış teselsül ve ibra kurumlarıyla da sorumluluğun sınırlarını çizmiştir. Bu yazıda söz konusu sistem, güncel Yargıtay uygulaması ışığında ele alınmaktadır.

Sorumluluğun yasal dayanağı: TTK m. 553

TTK m. 553/1 uyarınca kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde, hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludurlar. Hükümden çıkan sorumluluk şartları şunlardır:

1. Yükümlülük ihlali: Kanundan veya esas sözleşmeden doğan bir yükümlülüğün ihlal edilmiş olması gerekir. Genel kurul kararlarının icrası, sermayenin korunması, muhasebe ve finansal denetim düzeninin kurulması gibi devredilemez görevler (TTK m. 375) bu kapsamda özel önem taşır.
2. Zarar: Şirketin, pay sahibinin veya alacaklının malvarlığında bir eksilme meydana gelmelidir. Zarar, doğrudan veya dolaylı olabilir; dolaylı zararda pay sahibi ve alacaklılar tazminatın ancak şirkete ödenmesini isteyebilir (TTK m. 555-556).
3. Kusur: 6335 sayılı Kanunla yapılan değişiklik sonrasında kusuru ispat yükü, kural olarak davacıya aittir. Sorumluluk kusur sorumluluğudur; kusursuz sorumluluk söz konusu değildir.
4. İlliyet bağı: Yükümlülük ihlali ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.

TTK m. 553/2, görev ve yetkilerin kanuna dayanılarak devri hâlinde, devredenin sorumluluğunu devralan kişilerin seçiminde makul özen gösterilmemiş olması hâliyle sınırlamıştır. M. 553/3 ise hiç kimsenin, kontrolü dışında kalan kanuna veya esas sözleşmeye aykırılıklar sebebiyle sorumlu tutulamayacağını belirterek gözetim yükümünün sınırsız bir kusursuz sorumluluğa dönüştürülemeyeceğini açıkça vurgulamıştır.

Özen ve bağlılık yükümü: TTK m. 369

Sorumluluğun ölçütünü TTK m. 369 belirler. Buna göre yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle görevli üçüncü kişiler, görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek yükümlülüğü altındadır. Bu düzenlemenin uygulamadaki yansımaları şöyle özetlenebilir:

• Özen ölçütü objektiftir; üyenin kişisel bilgi ve deneyim eksikliği sorumluluktan kurtarmaz. Aynı sektörde, benzer büyüklükte bir şirketi yöneten tedbirli bir yöneticinin göstereceği özen esas alınır.
• Bağlılık (sadakat) yükümü, üyenin kişisel menfaatini şirket menfaatinin önüne geçirmemesini; şirketle işlem yapma ve şirkete borçlanma yasağına (TTK m. 395) ve rekabet yasağına (TTK m. 396) uymasını gerektirir.
• Öğretide ve giderek Yargıtay uygulamasında kabul gören işadamı kararı ilkesi (business judgment rule) uyarınca, yeterli bilgiye dayanarak, menfaat çatışmasından uzak biçimde ve şirket yararına olduğu inancıyla alınan ticari kararlar, sonradan zararla sonuçlansa bile tek başına özen yükümünün ihlali sayılmaz. Ticari hayat risk içerir; hukuk düzeni yöneticiden başarı değil, özenli karar süreci bekler.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bir kararında bu ölçütü şöyle ifade etmiştir: "Yönetim kurulu üyesinin sorumluluğu kusur sorumluluğu olup, üyenin tedbirli bir yöneticiden beklenen özeni gösterip göstermediği, karar tarihindeki koşullara göre ve şirketin menfaatleri gözetilerek belirlenmelidir. Basiretli bir yöneticinin alabileceği ticari riskler kapsamında kalan ve yeterli araştırmaya dayanan işlemlerin sonradan zararla sonuçlanması, tek başına sorumluluk doğurmaz; ancak somut olayda davalı üyelerin, şirket kaynaklarını yeterli teminat almaksızın ilişkili kişilere aktardıkları anlaşıldığından özen ve bağlılık yükümünün ihlal edildiğinin kabulü gerekir." (Yargıtay 11. HD, E. 2020/1875 K. 2021/4210, T. 12.05.2021)

Sorumluluk davası

Davacı sıfatı ve zarar türleri

Sorumluluk davasında kimin dava açabileceği, zararın doğrudan mı dolaylı mı olduğuna göre belirlenir:

• Şirketin zararı: Şirket zarara uğramışsa tazminat davasını öncelikle şirket açar. TTK m. 555 uyarınca her pay sahibi de şirketin uğradığı zararın şirkete ödenmesini isteme hakkına sahiptir; pay sahibi tazminatın kendisine değil, şirkete verilmesini talep edebilir.
• Doğrudan zarar: Pay sahibinin veya alacaklının malvarlığında, şirket zararından bağımsız olarak doğrudan bir eksilme varsa, zarar gören tazminatın kendisine ödenmesini isteyebilir.
• Alacaklıların dolaylı zararı: TTK m. 556 uyarınca şirketin iflası hâlinde alacaklılar da şirketin uğradığı zararın şirkete ödenmesini isteyebilir; iflas durumunda bu hak öncelikle iflas idaresine aittir.

Farklılaştırılmış teselsül

TTK m. 557, 6762 sayılı eski Kanun dönemindeki mutlak teselsül anlayışını terk ederek farklılaştırılmış teselsül ilkesini benimsemiştir. Buna göre birden çok kişinin aynı zararı tazminle yükümlü olması hâlinde, her biri, kusuruna ve durumun gereklerine göre zarar şahsen kendisine yükletilebildiği ölçüde diğerleriyle birlikte müteselsilen sorumludur. Böylece kusuru hafif olan bir üyenin, ağır kusurlu üyeyle aynı kapsamda sorumlu tutulması engellenmiş; hâkime her davalı yönünden bireysel bir sorumluluk tavanı belirleme görevi yüklenmiştir.

Görevli mahkeme ve zamanaşımı

Sorumluluk davası, şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinde açılır (TTK m. 561). Zamanaşımı TTK m. 560'ta düzenlenmiştir: Tazminat istemi, davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde zararı doğuran fiilin meydana geldiği günden itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Fiil aynı zamanda cezayı gerektiriyorsa ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa, tazminat davasına da bu uzamış süre uygulanır.

İbra ve etkileri

İbra, genel kurulun, yönetim kurulu üyelerinin belirli bir faaliyet dönemine ilişkin işlemlerini onaylayarak onları sorumluluktan kurtarması sonucunu doğuran bir karardır. TTK sisteminde ibranın etkileri şu şekilde özetlenebilir:

• İbranın kapsamı: İbra kararı, yalnızca genel kurula açıklanan ve ibra tarihinde genel kurulca bilinen veya bilinebilecek maddi olaylara ilişkin sorumluluk taleplerini sona erdirir. Gizlenen, bilançodan anlaşılamayan işlemler ibra kapsamına girmez.
• İbraya olumlu oy verenler: TTK m. 558/2 uyarınca ibraya olumlu oy veren pay sahipleri ile ibra kararını bilerek payı iktisap etmiş olanların dava hakkı düşer. İbraya olumlu oy vermeyen pay sahipleri ise ibra tarihinden itibaren altı ay içinde sorumluluk davası açabilir.
• Kuruluş ve sermaye artırımında ibra: TTK m. 559 uyarınca kuruluş ve sermaye artırımından doğan sorumluluk, şirketin tescili tarihinden itibaren dört yıl geçmedikçe sulh ve ibra yoluyla kaldırılamaz; bu sürenin geçmesinden sonra dahi sulh ve ibra ancak genel kurulun onayıyla geçerlilik kazanır.
• Örtülü ibra: Bilançonun onaylanmasına ilişkin genel kurul kararı, aksine açıklık yoksa, yönetim kurulu üyelerinin ibrası sonucunu doğurur; ancak bilançoda bazı hususlar hiç veya gereği gibi belirtilmemişse ya da bilanço şirketin gerçek durumunun görülmesine engel olacak biçimde düzenlenmişse bilançonun onaylanması ibra etkisi doğurmaz (TTK m. 424).

İbra kararı genel kurulun devredilemez yetkilerindendir (TTK m. 408) ve bir kez alındıktan sonra genel kurul kararıyla dahi geri alınamaz (TTK m. 558/1).

Sorumluluk riskinin yönetimi: uygulama önerileri

Yönetim kurulu üyeleri bakımından sorumluluk riskini azaltan başlıca tedbirler şunlardır:

• Karar süreçlerinin belgelendirilmesi: Önemli kararların, alınan raporlar, fizibilite çalışmaları ve uzman görüşleriyle birlikte gerekçeli biçimde tutanağa bağlanması, ileride özenin ispatı bakımından kritik önemdedir.
• Menfaat çatışmalarının açıklanması ve ilgili üyenin müzakereye katılmaması,
• İç yönerge ile yetki devrinin (TTK m. 367) usulüne uygun yapılması ve devralanların seçiminde ve gözetiminde özen gösterilmesi,
• Yönetici sorumluluk sigortası yaptırılması: TTK m. 361, sigortanın şirket sermayesinin yüzde yirmi beşini aşan bir bedelle yaptırılması hâlinde bunun halka açık şirketlerde ilan edileceğini öngörür.

Sonuç olarak TTK, yönetim kurulu üyelerini başarısız her ticari sonuçtan sorumlu tutan bir sistem kurmamış; kusura dayanan, farklılaştırılmış teselsülle bireyselleştirilen ve ibra ile dengelenmiş bir sorumluluk rejimi öngörmüştür. Buna karşılık özen ve bağlılık yükümüne aykırı davranan, şirket kaynaklarını kişisel menfaatlerine özgüleyen veya devredilemez görevlerini ihmal eden üyeler bakımından sorumluluk davası, pay sahipleri ve alacaklılar için etkili bir koruma aracıdır. Gerek dava açacak pay sahipleri gerekse savunma konumundaki yöneticiler için sürecin, zamanaşımı süreleri ve ibranın etkileri gözetilerek uzman desteğiyle yürütülmesi önem taşır.