Ayıplı mal ve tüketicinin seçimlik hakları

Satın alınan bir malın beklenen nitelikleri taşımaması, tüketici hukukunun uygulamada en sık karşılaşılan uyuşmazlık tipini oluşturur. Cep telefonunun tekrarlayan arızalar vermesi, sıfır otomobilde boya kusurunun ortaya çıkması, mobilyanın internet sitesindeki görselden farklı gelmesi ya da konutun projede vaat edilen özellikleri taşımaması, hukuken aynı kavram altında toplanır: ayıplı mal. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK), 8 ila 12. maddelerinde ayıplı maldan sorumluluğu tüketici lehine ayrıntılı biçimde düzenlemiş; 2022 yılında yürürlüğe giren 7392 sayılı Kanun ile de ispat karinesinin süresi tüketici yararına uzatılmıştır. Bu yazıda ayıp kavramının kapsamı, sorumluluğun muhatapları, tüketicinin dört seçimlik hakkı ve zamanaşımı rejimi güncel mevzuat ve yargı kararları ışığında ele alınmaktadır.

Ayıp kavramı: Nesnel ve öznel ölçütler

TKHK m. 8/1 uyarınca ayıplı mal, tüketiciye teslimi anında taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması yahut objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır. Tanımdan da anlaşılacağı üzere ayıp iki ayrı ölçütle belirlenir:

• Öznel (sübjektif) ayıp: Tarafların sözleşmede açıkça veya örtülü olarak kararlaştırdıkları niteliklerin malda bulunmamasıdır. Satıcının "bu buzdolabı günde en fazla bir kilovatsaat tüketir" şeklindeki taahhüdüne aykırılık öznel ayıptır.
• Nesnel (objektif) ayıp: Sözleşmede hiçbir nitelik kararlaştırılmamış olsa bile, malın emsallerinden beklenen olağan kullanım amacını karşılamaması, teknik düzenlemesine aykırı olması veya dayanıklılığının makul beklentinin altında kalmasıdır.

Kanun koyucu ayıp kavramını geniş tutmuştur. TKHK m. 8/2'ye göre ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerden bir veya birden fazlasını taşımayan; satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olan; muadili olan malların kullanım amacını karşılamayan, tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler içeren mallar da ayıplı sayılır. Dolayısıyla e-ticaret sitesindeki ürün açıklaması, sosyal medya reklamındaki vaat veya influencer tanıtımındaki nitelik beyanı, sözleşme içeriği hâline gelir ve bunlara aykırılık tek başına ayıp oluşturur. Ayrıca sözleşmeye konu malın, sözleşmede kararlaştırılan süre içinde teslim edilmemesi veya montajının satıcı tarafından ya da onun sorumluluğu altında gerçekleştirildiği durumlarda gereği gibi monte edilmemesi de sözleşmeye aykırı ifa kabul edilir.

Sorumluluk ve bir yıllık ispat karinesi

TKHK m. 9 uyarınca satıcı, malı satış sözleşmesine uygun olarak tüketiciye teslim etmekle yükümlüdür ve teslim anında var olan ayıplardan sorumludur. Satıcı, kendisinden kaynaklanmayan reklam yoluyla yapılan açıklamalardan haberdar olmadığını ve haberdar olmasının da kendisinden beklenemeyeceğini ispatlarsa yalnızca bu açıklamaların içeriğiyle bağlı olmaz.

Uygulamada en kritik hüküm, TKHK m. 10'daki ispat karinesidir. 7392 sayılı Kanun'la 2022 yılında yapılan değişiklikten sonra, teslim tarihinden itibaren bir yıl içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim anında var olduğu kabul edilir. Değişiklikten önce bu süre altı ay idi; kanun koyucu Avrupa Birliği düzenlemelerine paralel olarak karineyi tüketici lehine genişletmiştir. Karinenin sonucu şudur: İlk bir yıl içinde beliren arızada tüketici yalnızca ayıbın varlığını ortaya koyar; malın teslim anında ayıpsız olduğunu, arızanın kullanım hatasından kaynaklandığını ispat yükü satıcıya düşer. Bir yıl geçtikten sonra ortaya çıkan ayıplarda ise ayıbın teslim anında mevcut (gizli) olduğunu tüketici ispatlamalıdır; bu ispat çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle sağlanır.

Karinenin uygulanmayacağı hâller de vardır. Karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz; örneğin çabuk bozulan gıda ürünlerinde ya da olağan kullanım ömrü kısa mallarda bir yıllık karine niteliğe aykırı düşebilir. İkinci el satışlarda da tarafların daha kısa bir sorumluluk süresi kararlaştırabilmesi mümkün olduğundan ve malın önceden kullanılmış olması doğası gereği yıpranma içerdiğinden, karinenin uygulanması her somut olayda malın yaşı ve kullanım durumu gözetilerek değerlendirilir.

Tüketicinin dört seçimlik hakkı (TKHK m. 11)

Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici, kanunun tanıdığı dört seçimlik haktan dilediğini kullanabilir:

1. Sözleşmeden dönme: Tüketici satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden döner ve ödediği bedelin derhal iadesini ister.
2. Bedel indirimi: Tüketici satılanı alıkoyar ve ayıp oranında satış bedelinden indirim talep eder.
3. Ücretsiz onarım: Aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere malın ücretsiz onarılmasını ister.
4. Ayıpsız misliyle değişim: İmkân varsa, satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesini talep eder.

Satıcı, tüketicinin tercih ettiği bu talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Seçimlik hak, kullanılmakla karşı tarafa varması gereken yenilik doğuran bir irade beyanıdır; tüketici hakkını kullandıktan sonra kural olarak bundan tek taraflı dönemez, satıcı da tüketiciyi başka bir seçeneğe zorlayamaz.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre, seçimlik haklardan biri kullanıldığında bu tercih hem tüketiciyi hem de satıcıyı bağlar; tüketici sözleşmeden dönme hakkını kullanmışsa satıcı, malın iadesiyle eş zamanlı olarak satış bedelini derhal ve tüm fer'ileriyle birlikte geri vermek zorundadır. Satıcının tüketiciyi onarım veya değişim gibi başka bir seçeneği kabule zorlaması, kanunun tüketiciye tanıdığı seçim serbestisine aykırıdır.

Bununla birlikte kanun, seçimlik haklara orantılılık sınırı getirmiştir. Ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim hakkının kullanılması, satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecekse tüketici bu iki haktan birini kullanamaz; bedel iadesi veya indirim yoluna gidebilir. Orantısızlığın belirlenmesinde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik hakka başvurmanın tüketici açısından sorun oluşturup oluşturmayacağı dikkate alınır.

Onarım ve değişimde muhataplar: Müteselsil sorumluluk

Ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değişim hakları yalnızca satıcıya karşı değil, üretici veya ithalatçıya karşı da ileri sürülebilir. TKHK m. 11/2 uyarınca bu iki talebin yerine getirilmesi konusunda satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Üretici veya ithalatçı, malın kendisi tarafından piyasaya sürülmesinden sonra ayıbın doğduğunu ispat ederse sorumluluktan kurtulur. Buna karşılık sözleşmeden dönme ve bedel indirimi talepleri, sözleşmenin tarafı olan satıcıya yöneltilir.

Azami tamir süresi

Ücretsiz onarım veya değişim talebinin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren bu talep azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda ise altmış iş günü içinde yerine getirilmek zorundadır. Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliği kapsamındaki mallarda üreticinin belirlediği azami tamir süresi de yirmi iş gününü geçemez. İş günü hesabında hafta sonları ve resmî tatiller dikkate alınmaz. Bu süreler içinde onarımın tamamlanmaması hâlinde tüketici, diğer seçimlik haklarını, özellikle bedel iadesi veya değişim taleplerini serbestçe kullanabilir. Ayrıca tüm bu hâllerde tüketicinin, Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca ayrıca tazminat isteme hakkı saklıdır.

Zamanaşımı (TKHK m. 12)

Ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda bu süre, taşınmazın teslim tarihinden itibaren beş yıldır. İkinci el satışlarda taraflar daha kısa bir süre kararlaştırabilir; ancak bu süre bir yıldan, konutlarda üç yıldan az olamaz.

Zamanaşımının en önemli istisnası hile ve ağır kusurdur: Ayıp, satıcının ağır kusuru veya hilesiyle gizlenmişse satıcı zamanaşımı def'inden yararlanamaz. Örneğin hasar kaydı bulunan bir aracın boyasının yenilenerek hasarsız gibi satılması hâlinde, ayıp iki yıl geçtikten sonra ortaya çıksa dahi satıcının sorumluluğu devam eder. Yargıtay uygulamasında, satıcının bildiği veya bilmesi gereken önemli bir kusuru sözleşme görüşmelerinde tüketiciden saklaması dürüstlük kuralına aykırı kabul edilmekte ve zamanaşımı savunması dinlenmemektedir.

Açık ayıp, gizli ayıp ve ihbar külfeti meselesi

Öğretide ve uygulamada ayıplar, ortaya çıkış biçimine göre ikiye ayrılır. Açık ayıp, olağan bir gözden geçirmeyle ilk bakışta anlaşılabilen kusurdur; teslim edilen televizyonun ekranındaki çatlak buna örnektir. Gizli ayıp ise malın kullanılmasıyla veya zaman içinde ortaya çıkan, olağan muayeneyle fark edilemeyen kusurdur; motorun belirli bir kilometreden sonra yağ yakması gibi.

Burada 6502 sayılı Kanun'un önemli bir özelliğine dikkat edilmelidir: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'ndaki satış hükümlerinden ve özellikle Türk Ticaret Kanunu m. 23'teki tacirler arası satışlarda geçerli olan sıkı süreli muayene ve ihbar külfetinden farklı olarak, TKHK'da tüketici için herhangi bir gözden geçirme ve belirli sürede ihbar külfeti öngörülmemiştir. 4077 sayılı eski kanundaki otuz günlük ihbar süresi, 6502 sayılı Kanun'a bilinçli olarak alınmamıştır. Dolayısıyla tüketici, açık ayıbı teslimden hemen sonra bildirmemiş olsa bile zamanaşımı süresi içinde seçimlik haklarını kullanabilir. Elbette malın ayıbı bilerek uzun süre kullanılmaya devam edilmesi, somut olayda dürüstlük kuralı çerçevesinde ve özellikle bedel iadesinde kullanım bedeli tartışmaları bakımından değerlendirilebilir; ancak hak düşürücü bir ihbar süresi bulunmamaktadır.

Uygulamada izlenecek yol

Ayıplı bir malla karşılaşan tüketicinin şu adımları izlemesi hak kaybını önler:

• Fatura, sipariş ekranı görüntüsü, reklam ve ürün açıklaması gibi delilleri saklamak,
• Ayıbı fotoğraf ve videoyla belgelemek,
• Hangi seçimlik hakkın kullanıldığını açıkça belirten yazılı bir bildirimi satıcıya (gerekiyorsa üretici veya ithalatçıya) iletmek,
• Talep karşılanmazsa, uyuşmazlık güncel parasal sınırın altındaysa tüketici hakem heyetine, üstündeyse tüketici mahkemesine başvurmak.

Sonuç olarak 6502 sayılı Kanun, ayıplı mal karşısında tüketiciye güçlü ve seçimlik bir koruma sistemi sunmaktadır. 7392 sayılı Kanun'la bir yıla çıkarılan ispat karinesi, ihbar külfetinin bulunmaması ve satıcı-üretici-ithalatçı arasındaki müteselsil sorumluluk birlikte değerlendirildiğinde, tüketicinin haklarını süresi içinde ve doğru muhataba karşı kullanması hâlinde etkili bir hukuki koruma elde etmesi mümkündür.