Bono ve kambiyo senetlerinin zorunlu unsurları, eksikliğin sonuçları ve zamanaşımı

Kambiyo senetleri, yani poliçe, bono ve çek, alacağın senede bağlandığı, senetten doğan hakkın senetsiz ileri sürülemediği ve devredilemediği sıkı şekil şartlarına tabi kıymetli evraktır. Bu senetlere tanınan ayrıcalıklar (kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu, defilerin sınırlanması, imza ve borç bağımsızlığı) senedin tedavül güvenliğini sağlama amacına dayanır; karşılığında kanun koyucu, senedin geçerliliğini katı bir şekil disiplinine bağlamıştır. Uygulamada en yaygın kambiyo senedi olan bono bakımından bu disiplinin kaynağı 6102 sayılı TTK m. 776 ve 777'dir. Zorunlu unsurlardan birinin eksikliği, senedi kambiyo senedi olmaktan çıkarır; alacaklı bu hâlde kambiyo takibinin sağladığı avantajlardan yararlanamaz. Bu nedenle bononun düzenlenmesi aşamasında unsurların eksiksiz yazılması, tahsil aşamasındaki uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından hayati önem taşır.

Kambiyo senetleri ve şekil sıkılığı ilkesi

TTK'nin kıymetli evraka ilişkin üçüncü kitabında düzenlenen poliçe, bono ve çek, kanunen emre yazılı senetlerdendir. Kambiyo senetlerinde geçerli olan başlıca ilkeler şunlardır:

• Şekil sıkılığı: Senet ancak kanunda öngörülen unsurları taşıyorsa kambiyo senedi hükmündedir.
• Soyutluk (mücerretlik): Senetteki borç, temel ilişkiden bağımsızdır; senet bedelinin hangi sebeple vaat edildiği senedin geçerliliğini etkilemez.
• İmzaların bağımsızlığı: Senet üzerindeki imzalardan birinin geçersizliği, diğer imza sahiplerinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (TTK m. 677).
• Müteselsil sorumluluk: Senedi düzenleyen, ciro eden ve aval veren herkes hamile karşı müteselsilen sorumludur (TTK m. 724, bono için m. 778 yollamasıyla).

Bono, düzenleyenin belirli bir bedeli kayıtsız şartsız ödeme vaadini içermesiyle poliçeden ayrılır; poliçede üçlü (düzenleyen, muhatap, lehtar), bonoda ikili (düzenleyen, lehtar) bir ilişki vardır. Bonoyu düzenleyen, poliçeyi kabul eden muhatap gibi asıl borçlu konumundadır (TTK m. 779).

Bononun zorunlu unsurları (TTK m. 776)

TTK m. 776/1 uyarınca bono aşağıdaki unsurları içerir:

1. Bono veya emre yazılı senet ibaresi: Senet metninde ve senedin yazıldığı dilde bono ya da emre yazılı senet kelimesinin bulunması gerekir. Bu ibare senedin başlığında değil bizzat metninde yer almalıdır; yalnızca başlıkta yer alan ibarenin yeterli olmadığı kabul edilir.
2. Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi: Ödeme vaadi herhangi bir şarta bağlanamaz. Vaadin şarta bağlanması senedin bono vasfını ortadan kaldırır. Bedelin belirli olması gerekir; yazı ile ve rakamla gösterilen bedeller arasında fark varsa yazıyla gösterilen bedel geçerlidir (TTK m. 676).
3. Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adı (lehtar): Bono, çekten farklı olarak hamiline düzenlenemez. Lehtar gösterilmeyen senet bono sayılmaz.
4. Düzenlenme tarihi: Senedin düzenlendiği gün, ay ve yılın gösterilmesi zorunludur. Düzenlenme tarihi; ehliyetin belirlenmesi, görüldükten belirli süre sonra vadeli bonolarda vadenin hesaplanması ve zamanaşımının başlangıcı bakımından işlev görür. Gerçeğe aykırı olsa dahi takvimde bulunan bir tarihin yazılması yeterlidir.
5. Düzenleyenin imzası: İmza el yazısıyla atılmalıdır (TTK m. 756). Uygulamada güvenli elektronik imzanın kambiyo senetlerinde kullanılamayacağı kabul edilmektedir (6102 sayılı TTK m. 1526/1).

Alternatif (tamamlanabilir) unsurlar

TTK m. 777, bazı unsurların eksikliğini kanuni karinelerle tamamlar; bu unsurlara alternatif zorunlu unsurlar denir:

• Vade: Gösterilmemişse bono görüldüğünde ödenir sayılır. Vade gösterilecekse TTK m. 703'teki dört türden biri (belirli gün, düzenlenmeden belirli süre sonra, görüldüğünde, görüldükten belirli süre sonra) seçilmelidir; taksitli veya birbirini izleyen vadeler senedi geçersiz kılar.
• Ödeme yeri: Açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır.
• Düzenlenme yeri: Gösterilmemişse, düzenleyenin adının yanında yazılı yer düzenlenme yeri sayılır. Ne düzenlenme yeri ne de düzenleyenin adı yanında bir yer varsa senet bono niteliği taşımaz.

Unsur eksikliğinin sonuçları

TTK m. 777/1 uyarınca, m. 776'da gösterilen unsurlardan birini içermeyen senet, maddede sayılan istisnalar (vade, ödeme yeri, düzenlenme yeri) dışında bono sayılmaz. Bunun pratik sonuçları şunlardır:

• Senet kambiyo vasfını kaybeder; kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takibe konu edilemez. Buna rağmen takip yapılmışsa borçlu, İİK m. 170/a uyarınca beş gün içinde icra mahkemesine şikâyette bulunarak takibin iptalini sağlayabilir; icra mahkemesi kambiyo vasfını süresiz şikâyetle değil, bu usul içinde ancak resen de gözetir.
• Senet, imza ve borç ikrarı içeriyorsa adi senet olarak yazılı delil değeri taşımaya devam eder. Alacaklı, temel ilişkiye dayanarak genel mahkemede alacak davası açabilir veya genel haciz yoluyla takip yapabilir; ancak defilerin sınırlanması, müteselsil sorumluluk ve teminatsız ihtiyati haciz kolaylığı gibi kambiyo avantajlarından yararlanamaz.
• Ciro yoluyla devir imkânı ortadan kalkar; senet ancak alacağın devri hükümlerine göre devredilebilir.

Açık (beyaz) bono

Unsur eksikliğinden ayrılması gereken durum, açık bonodur. TTK m. 680 (bonoya m. 778 yollamasıyla uygulanır) uyarınca, tedavüle çıkarılırken eksik olan senedin, taraflar arasındaki anlaşmaya uygun biçimde sonradan doldurulması mümkündür. Açık bono, en az düzenleyenin imzasını ve bono ibaresini taşıyan, diğer unsurları doldurma yetkisiyle birlikte lehtara verilen senettir. Senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası, hamile karşı ancak hamilin senedi kötüniyetle iktisap etmiş veya iktisapta ağır kusurlu olması hâlinde ileri sürülebilir; ayrıca bu iddianın düzenleyen tarafından yazılı delille ispatı gerekir.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi yerleşik içtihadında özetle şu ilkeyi benimsemektedir: Takibe konu senette düzenlenme tarihinin bulunmaması hâlinde senet, TTK m. 776/1-f ve 777 hükümleri karşısında bono vasfını taşımaz; kambiyo senedi niteliği bulunmayan bu belgeye dayanılarak kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip yapılamayacağından, İİK m. 170/a uyarınca takibin iptaline karar verilmesi gerekir (Yargıtay 12. HD, E. 2016/9761 K. 2017/2734, T. 27.02.2017).

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı (TTK m. 749 vd.)

Poliçeye ilişkin TTK m. 749-751 hükümleri, m. 778 yollamasıyla bonoya da uygulanır. Kademeli olarak düzenlenen süreler şöyledir:

1. Üç yıl: Poliçeyi kabul edene, bonoda ise asıl borçlu konumundaki düzenleyene ve onun lehine aval verene karşı ileri sürülecek istemler, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749/1).
2. Bir yıl: Hamilin cirantalarla poliçe düzenleyenine (bonoda cirantalara) karşı istemleri, süresinde çekilen protesto tarihinden, senette protestodan muafiyet (masrafsız iade) kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749/2).
3. Altı ay: Bir cirantanın başka cirantalara ve düzenleyene karşı rücu istemleri, senedi ödediği veya senedin kendisine karşı dava yoluyla ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749/3).

Zamanaşımı, dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir (TTK m. 750); kesilme, ancak kendisine karşı işlem yapılan kişi hakkında hüküm ifade eder ve kesilmeyle aynı nitelikte yeni bir süre işlemeye başlar (TTK m. 751). Zamanaşımına uğramış bono kambiyo takibine konu edilemez; ancak düzenleyen, hamilin zararına sebepsiz zenginleşmiş olabileceğinden TTK m. 732 uyarınca sebepsiz zenginleşme hükümlerine dayalı talep hakkı saklıdır. Bu istem de senetten doğan zamanaşımının gerçekleştiği tarihi izleyen bir yılda zamanaşımına uğrar.

Uygulama için kontrol listesi

Bono alınırken veya düzenlenirken şu noktalar denetlenmelidir:

• Senet metninde bono veya emre yazılı senet ibaresinin bulunduğu,
• Bedelin rakam ve yazıyla, çelişkisiz biçimde yazıldığı ve ödeme vaadinin hiçbir şarta bağlanmadığı,
• Lehtarın ad ve soyadının (tüzel kişide unvanın) açıkça gösterildiği,
• Düzenlenme tarihinin ve düzenlenme yerinin (veya düzenleyenin adı yanında bir yerin) yazılı olduğu,
• Düzenleyenin ıslak imzasının bulunduğu; şirket adına imzada temsile yetkili kişinin şirket kaşesi üzerine imza attığı,
• Vade konulacaksa kanuna uygun tek bir vade türünün seçildiği,
• Teminat amacıyla verilen senetlerde bu hususun ayrı bir sözleşmeyle belgelendiği.

Sonuç

Bononun sağladığı güçlü takip ve tedavül imkânları, ancak TTK m. 776'daki zorunlu unsurların eksiksiz varlığı hâlinde devreye girer. Bono ibaresi, kayıtsız şartsız bedel vaadi, lehtar, düzenlenme tarihi ve imza mutlak zorunlu unsurlardır; vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri ise kanuni karinelerle tamamlanabilir. Unsur eksikliği senedi adi senede dönüştürerek alacaklıyı kambiyo hukukunun ayrıcalıklarından yoksun bırakır. Geçerli bir bonoda dahi hakların korunması, üç yıl, bir yıl ve altı ay şeklinde kademelendirilmiş zamanaşımı sürelerinin gözetilmesine bağlıdır. Senede dayalı alacakların güvenle tahsili için hem düzenleme hem de takip aşamasında bu şekil ve süre disiplinine titizlikle uyulması gerekir.