Hükmün açıklanmasının geri bırakılması: Anayasa Mahkemesi iptali sonrası son durum

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), sanık hakkında kurulan mahkûmiyet hükmünün belirli koşullar altında açıklanmayarak sanığın denetim süresine tabi tutulmasını ve bu sürenin yükümlülüklere uygun geçirilmesi hâlinde davanın düşmesini öngören bir kurumdu. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 231. maddesinde düzenlenen HAGB, 2008 yılında yapılan değişikliklerle genel bir uygulama alanına kavuşmuş ve Türk ceza adaleti pratiğinin en yaygın kurumlarından biri hâline gelmişti. Ancak Anayasa Mahkemesinin iptal kararının 1 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe girmesiyle birlikte HAGB kurumu Türk hukukundan tümüyle kalkmıştır. Bugün itibarıyla mahkemelerin yeni bir HAGB kararı vermesi mümkün değildir. Bu köklü değişikliğin hem devam eden yargılamalara hem de daha önce verilmiş HAGB kararlarına etkisi, uygulamada en çok sorulan konuların başında gelmektedir.

HAGB kurumunun tarihçesi ve işleyişi

HAGB, hukukumuza ilk olarak 2005 yılında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ile çocuklar bakımından girmiş, 2006 yılında 5560 sayılı Kanunla CMK m. 231'e eklenerek yetişkinler için de uygulanmaya başlamış, 2008 yılında 5728 sayılı Kanunla kapsamı iki yıl veya daha az süreli hapis cezalarına genişletilmişti. Yürürlükte olduğu dönemde HAGB kararı verilebilmesi için şu koşullar aranıyordu:

• Yapılan yargılama sonunda hükmolunan cezanın iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası olması,
• Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması,
• Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması,
• Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi.

HAGB kararı verildiğinde sanık beş yıllık denetim süresine tabi tutuluyor, bu süre içinde kasten yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar veriliyordu. Denetim süresi içinde kasten yeni suç işlenmesi hâlinde ise hüküm açıklanıyordu. HAGB kararları adli sicile kaydedilmiyor, yalnızca bunlara mahsus bir sisteme kaydediliyordu.

Kuruma yöneltilen eleştiriler ve Anayasa Mahkemesi süreci

HAGB, uygulandığı dönem boyunca ciddi eleştirilere konu oldu. Kurumun sanık lehine görünmesine karşın, hükmün denetlenmesini fiilen engellediği, mağdur haklarını zayıflattığı ve özellikle kamu görevlilerinin işlediği kötü muamele iddialarında cezasızlık algısı yarattığı ileri sürülüyordu. Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuru yolunda verdiği çok sayıda kararda bu sorunlara işaret etmiş; Atilla Yazar ve diğerleri kararında (B. No: 2016/1635, 5.7.2022) HAGB uygulamasından kaynaklanan ihlallerin yapısal bir sorundan kaynaklandığını tespit ederek pilot karar usulünü işletmişti.

Anayasa Mahkemesi, iptal kararında özetle, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumunun mevcut hâliyle mağdurlar bakımından yeterli giderim sağlamadığını, kamu görevlilerinin işlediği ileri sürülen kötü muamele fiilleri yönünden cezasızlığa yol açabildiğini ve sanık bakımından da kanun yolu güvencelerini zayıflattığını belirterek düzenlemenin Anayasa'ya aykırı olduğu sonucuna ulaşmıştır.

Bu süreçte norm denetimi yoluyla önüne gelen başvuruları inceleyen Anayasa Mahkemesi, E. 2023/132 sayılı dosyada verdiği iptal kararıyla CMK m. 231'in HAGB'ye ilişkin hükümlerini iptal etmiş; doğacak hukuki boşluğun yasama organınca doldurulabilmesi için iptal hükmünün Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren bir yıl sonra, 1 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe girmesine karar vermiştir. Öngörülen bir yıllık süre içinde yasama organı yeni bir düzenleme yapmadığından, 1 Ağustos 2024 itibarıyla HAGB kurumu yürürlükten kalkmıştır.

1 Ağustos 2024 sonrası güncel durum

İptal hükmünün yürürlüğe girmesiyle ortaya çıkan tabloyu üç grupta incelemek gerekir.

Yeni yargılamalar bakımından

1 Ağustos 2024 tarihinden itibaren mahkemeler, koşulları oluşsa dahi artık HAGB kararı veremez. Yargılama sonunda iki yıl veya altında hapis cezasına hükmedilen sanıklar hakkında mahkeme, koşulları varsa yalnızca seçenek yaptırımlara çevirme (TCK m. 50), hapis cezasının ertelenmesi (TCK m. 51) veya kısa süreli hapis cezasına ilişkin diğer bireyselleştirme kurumlarını uygulayabilir. Bu durum, önceki dönemde HAGB ile adli sicile işlemeyen mahkûmiyetlerin artık doğrudan hüküm olarak açıklanması ve kesinleşmesi hâlinde adli sicile kaydedilmesi sonucunu doğurmaktadır.

Devam eden denetim süreleri bakımından

İptal kararından önce verilmiş ve kesinleşmiş HAGB kararları geçerliliğini korumaktadır. Denetim süresi devam eden sanıklar bakımından süreç, karar tarihindeki hükümlere göre işlemeye devam eder: denetim süresi yükümlülüklere uygun ve kasten yeni bir suç işlenmeden geçirilirse düşme kararı verilir. Denetim süresi içinde kasten yeni suç işlenmesi hâlinde hükmün açıklanması gerekir; bu aşamada mahkemenin, lehe kanun değerlendirmesi çerçevesinde TCK m. 7 ve içtihatlarla belirlenen ilkeleri gözetmesi gerekmektedir.

Kanun yolları bakımından

HAGB döneminde bu kararlara karşı yalnızca itiraz yolu açıktı ve itiraz merciinin sınırlı bir inceleme yapması, kurumun en çok eleştirilen yönlerinden biriydi. 2024 yılı başında 7499 sayılı Kanunla HAGB kararlarına karşı istinaf yolu açılmış, ancak kısa süre sonra iptal hükmünün yürürlüğe girmesiyle kurum bütünüyle ortadan kalkmıştır. Bugün açıklanan her mahkûmiyet hükmü, genel hükümlere göre istinaf ve koşulları varsa temyiz denetimine tabidir; bu da sanık bakımından daha güçlü bir kanun yolu güvencesi anlamına gelmektedir.

İptalin pratik sonuçları

HAGB'nin kalkmasının uygulamadaki başlıca sonuçları şöyle özetlenebilir:

• İki yıl ve altındaki hapis cezaları artık açıklanmakta ve kesinleştiğinde adli sicile işlemektedir; sanıklar bakımından erteleme ve seçenek yaptırımlar önem kazanmıştır.
• Erteleme (TCK m. 51) HAGB'den farklı olarak bir mahkûmiyet hükmüdür; denetim süresi iyi hâlle geçirildiğinde ceza infaz edilmiş sayılır, ancak mahkûmiyet adli sicilde yer alır.
• Mağdurlar bakımından, hükmün açıklanmaması nedeniyle ortaya çıkan giderim sorunları büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.
• Sanığın HAGB'yi kabul edip etmemesine ilişkin beyan alınması uygulaması da kurumla birlikte sona ermiştir.

Uygulayıcılar bakımından dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta, suç tarihi 1 Ağustos 2024 öncesi olan dosyalarda lehe kanun tartışmasıdır. Yargı uygulamasında, iptal kararıyla ortaya çıkan durumun sanık lehine mi aleyhine mi olduğu her somut olayda ayrıca değerlendirilmekte; HAGB'nin sağladığı sicile işlememe avantajı ile açıklanan hükme karşı istinaf yolunun sağladığı denetim güvencesi karşılaştırılmaktadır.

Değerlendirme

HAGB, kurumsal amacı bakımından sanığa ikinci bir şans tanıyan onarıcı bir mekanizma olarak tasarlanmış, ancak uygulamada hem mağdur hakları hem de adil yargılanma güvenceleri yönünden yapısal sorunlar üretmiştir. Anayasa Mahkemesinin iptal kararı, bu sorunların münferit ihlal kararlarıyla giderilemeyecek boyuta ulaştığının tespitidir. Yasama organının iptalin ardından yeni ve güvenceli bir düzenleme yapmamış olması, ceza adaleti sisteminde bireyselleştirme araçlarını erteleme ve seçenek yaptırımlarla sınırlı bırakmıştır. Hakkında HAGB kararı verilmiş olan veya suç tarihi iptal öncesine rastlayan kişilerin, denetim süresinin akıbeti ve lehe kanun değerlendirmesi bakımından mutlaka güncel içtihat ışığında hukuki destek alması yerinde olacaktır.