Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu: Çek, Bono ve Poliçede Takip

Kambiyo senetleri; çek, bono (emre muharrer senet) ve poliçeden oluşan, kanunun sıkı şekil şartlarına bağladığı ticari senetlerdir. Bu senetlere bağlanan alacaklar, alacaklıya güçlü bir güvence sağladığından, 2004 sayılı İcra ve İflâs Kanunu bu alacaklar için genel haciz yolundan farklı, daha hızlı ve borçlu aleyhine sonuç doğuran özel bir takip yolu öngörmüştür. İİK m. 167 ve devamı maddelerinde düzenlenen kambiyo senetlerine özgü haciz yolu, alacaklıya kısa sürelerle işleyen ve itirazın kural olarak takibi durdurmadığı bir mekanizma sunar.

Kambiyo Takibinin Ön Koşulları

Bu özel takip yoluna başvurabilmek için bazı ön koşulların bulunması gerekir:

• Alacağın kambiyo senedine dayanması: Elde çek, bono veya poliçe niteliğinde, kanundaki tüm şekil şartlarını taşıyan bir senet bulunmalıdır. Senet, unsurlarından birini taşımıyorsa kambiyo senedi vasfını yitirir ve bu yola başvurulamaz.
• Alacağın vadesinin gelmiş olması: Takip tarihinde senedin muaccel, yani ödeme zamanının gelmiş olması gerekir.
• Senedin aslının icra dairesine verilmesi: Alacaklı, takip talebiyle birlikte senedin aslını ve varsa protesto belgesini icra dairesine ibraz etmelidir.

İcra müdürü, senedin kambiyo senedi niteliğini ve alacaklının bu senette hak sahibi olup olmadığını inceledikten sonra ödeme emri düzenler.

Ödeme Emri ve On Günlük Ödeme Süresi

Kambiyo senetlerine özgü takipte ödeme emri, İİK m. 168'de öngörülen kayıtları içerir. Ödeme emrinde borçluya, borcu ve masrafları on gün içinde ödemesi ihtar edilir. Bu süre, genel haciz yolundaki yedi günlük süreden farklıdır. Ödeme emrinde ayrıca şu hususlar yer alır:

• Borçlunun kambiyo senedindeki imzasına itiraz edecekse, bunu beş gün içinde açıkça ve ayrıca icra mahkemesine bildirmesi gerektiği
• Borca ilişkin diğer itiraz ve şikâyetlerin de yine beş gün içinde icra mahkemesine yapılması gerektiği
• İtirazın kural olarak satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmayacağı
• On gün içinde borç ödenmez ve itiraz da edilmezse takibin kesinleşeceği

Beş Günlük İtiraz Süresi ve İtirazın İncelenmesi

Genel haciz yolundan en önemli fark, itirazın icra dairesine değil doğrudan icra mahkemesine yapılmasıdır. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine başvurarak itirazda bulunabilir. İtiraz iki türlü olabilir:

• İmzaya itiraz: Borçlu, senetteki imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürüyorsa, bunu ayrıca ve açıkça bildirmek zorundadır. İmzaya itiraz ayrıca yapılmazsa imza senetten dolayı sorumlu sayılır.
• Borca itiraz: Borcun ödendiği, ertelendiği, zamanaşımına uğradığı gibi itirazlar bu kapsamdadır.

İcra mahkemesi itirazı inceler. Ancak burada kritik olan nokta, itirazın kural olarak takibi durdurmamasıdır.

İtirazın Satışı Durdurmaması

Genel haciz yolunda süresinde yapılan itiraz takibi kendiliğinden durdururken, kambiyo takibinde durum farklıdır. Borçlunun icra mahkemesine yaptığı itiraz veya şikâyet, satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz. Yani alacaklı, itiraza rağmen haciz işlemlerini sürdürebilir; yalnızca haczedilen malların satışı, mahkeme aksine karar vermedikçe yapılamaz.

Yargıtay'ın istikrarlı uygulamasına göre kambiyo senetlerine özgü takipte borçlunun icra mahkemesine yaptığı itiraz, mahkemece takibin durdurulmasına karar verilmedikçe satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz; bu nedenle borçlunun hacizden korunması için icra mahkemesinden takibin geçici olarak durdurulması yönünde ayrıca karar alması gerekir.

Borçlu, hacizden de korunmak istiyorsa, icra mahkemesinden takibin geçici olarak durdurulmasını talep etmelidir. Mahkeme, itirazın ciddi olduğunu ve borçlunun haklı olma ihtimalinin bulunduğunu değerlendirirse, teminat karşılığında veya teminatsız olarak takibin durdurulmasına karar verebilir.

Kötü Niyet ve Ağır Kusur Tazminatı

Bu takip yolunda da tarafları dürüst davranmaya yönlendiren tazminat düzenlemeleri vardır. Borçlunun itirazının veya şikâyetinin reddi hâlinde, kötü niyetli veya ağır kusurlu bulunması durumunda alacaklı lehine tazminata hükmedilir. Buna karşılık takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, alacaklı aleyhine de borçlu lehine tazminata karar verilebilir. Bu tazminat, takip konusu alacağın belirli bir oranı olarak belirlenir.

Süreç Adımları

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunu adım adım şöyle özetleyebiliriz:

• Alacaklı, senedin aslını ibraz ederek yetkili icra dairesinde takip başlatır.
• İcra müdürü, on günlük ödeme süresi içeren ödeme emri düzenler ve borçluya tebliğ eder.
• Borçlu, beş gün içinde icra mahkemesine imzaya veya borca itiraz edebilir.
• İtiraz, satış dışındaki işlemleri durdurmaz; borçlu ayrıca takibin durdurulmasını talep etmelidir.
• On gün içinde ödeme yapılmaz ve itiraz da haklı bulunmazsa takip kesinleşir.
• Alacaklı, haczedilen malların satışını isteyerek alacağını tahsil eder.

Değerlendirme

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu, alacaklıya hız ve etkinlik sağlayan güçlü bir tahsil aracıdır. Kısa süreler, itirazın takibi kendiliğinden durdurmaması ve senedin sağladığı güçlü karine, alacaklıyı avantajlı konuma getirir. Buna karşılık borçlu açısından bu süreç oldukça risklidir; beş günlük itiraz süresinin kaçırılması veya takibin durdurulması talebinin ihmal edilmesi, malların hacziyle sonuçlanabilir. Bu nedenle hem alacaklının senedin şekil şartlarını titizlikle kontrol etmesi hem de borçlunun kısa süreler içinde hukuki adım atması büyük önem taşır.

Senetlerin Şekil Şartları

Kambiyo senetlerine özgü takibin geçerliliği, senedin kanundaki şekil şartlarını eksiksiz taşımasına bağlıdır. Türk Ticaret Kanunu, çek, bono ve poliçe için ayrı ayrı zorunlu unsurlar öngörmüştür. Örneğin bononun geçerli olabilmesi için "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesini, kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini, lehtarın adını, düzenlenme tarihini ve düzenleyenin imzasını taşıması gerekir. Çekte ise çek kelimesi, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız şartsız havale, muhatap bankanın adı ve keşidecinin imzası zorunludur. Bu unsurlardan birinin eksikliği, senedin kambiyo vasfını yitirmesine ve özel takip yolunun kullanılamamasına yol açar. Borçlu, senedin şekil şartlarını taşımadığını beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet ederek takibin iptalini isteyebilir; bu husus kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkemece resen de incelenir.

Borca İtiraz ve İmzaya İtirazın Sonuçları

Borçlunun imzaya itirazı ile borca itirazı, ispat yükü ve sonuçları bakımından farklıdır. İmzaya itirazda ispat yükü kural olarak alacaklıya aittir; alacaklı, senetteki imzanın borçluya ait olduğunu ispatlamak durumundadır. Mahkeme, gerektiğinde bilirkişi incelemesi yaptırarak imzanın aidiyetini araştırır. İmzaya itirazın haksız çıkması hâlinde borçlu, senet bedelinin belirli bir oranı kadar tazminat ve para cezasına mahkûm edilebilir. Borca itirazda ise, borcun ödendiği, ertelendiği veya senedin karşılıksız olduğu gibi iddialarda ispat yükü kural olarak borçludadır ve borçlu bu iddialarını belgeyle kanıtlamalıdır. Her iki itirazın da beş günlük süre içinde ve doğru biçimde ileri sürülmesi, borçlunun hukuki durumunu belirler.

Zamanaşımı ve Def'iler

Kambiyo senetleri, kendine özgü kısa zamanaşımı sürelerine tabidir. Poliçe ve bonoda, hamilin düzenleyene ve kabul edene karşı talepleri kural olarak vadeden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar. Çekte ise ibraz süresinin bitiminden itibaren daha kısa bir zamanaşımı süresi geçerlidir. Zamanaşımı süresi dolan bir kambiyo senedi, kambiyo takibine konu edilemez; ancak temel ilişkiye dayanılarak genel hükümlere göre takip veya dava yoluna gidilebilir. Borçlu, zamanaşımı def'ini süresi içinde ve usulüne uygun biçimde ileri sürmelidir. Ayrıca borçlu, kendisiyle alacaklı arasındaki kişisel def'ileri de ileri sürebilir; ancak senedi iyi niyetle devralan üçüncü kişilere karşı bu def'iler kural olarak ileri sürülemez. Bu husus, kambiyo senetlerinin tedavül (dolaşım) güvenliğini sağlayan temel ilkelerden biridir.

Takibin İptali ve Talik (Erteleme)

Borçlu, kambiyo takibinde bazı hâllerde takibin iptalini veya ertelenmesini (talikini) isteyebilir. Borcun takipten sonra ödendiğini veya ertelendiğini gösteren imzası ikrar edilmiş bir belge ya da resmî belge sunan borçlu, icra mahkemesinden takibin iptalini veya talikini talep edebilir. Aynı şekilde alacağın zamanaşımına uğradığı da bu kapsamda değerlendirilir. Bu imkân, borçluya haklı olduğu hâllerde takibi durdurma fırsatı verir. Ancak borçlunun bu talepleri de belgeye dayanmak zorundadır; sözlü beyanlar yeterli değildir. Böylece kambiyo takibi, hem alacaklıya hız hem de borçluya belgeye dayalı savunma imkânı tanıyan dengeli bir yapı sunar.

Karşılıksız Çek ve Hukuki Sonuçları

Kambiyo takibinde uygulamada en sık karşılaşılan senet türü çektir. Çekin bankaya ibraz edilmesine rağmen karşılığının bulunmaması, karşılıksız çek durumunu ortaya çıkarır. Bu durumda hamil, çekin karşılıksız olduğunu gösteren banka şerhiyle birlikte kambiyo takibi başlatabilir. Karşılıksız çek, alacağın tahsili bakımından takip yolunun yanı sıra, kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde ayrı bir hukuki sürece de konu olabilir; çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı gibi tedbirler gündeme gelebilir. Hamilin, çeki ibraz süresi içinde bankaya ibraz etmesi hem takip hakkını hem de diğer başvuru haklarını korumak için önemlidir. İbraz süresi kaçırılan çekte hamil, düzenleyene karşı haklarını büyük ölçüde koruyabilse de, cirantalara başvuru hakkını kaybedebilir. Bu nedenle çek hamillerinin ibraz sürelerine titizlikle uyması gerekir. Kambiyo takibinin sağladığı hız, özellikle karşılıksız çek alacaklarında etkili bir tahsil imkânı sunar.