Karşılıksız çek: karşılıksızdır işlemi, cezai sorumluluk ve alacaklının hukuki yolları

Çek, ticari hayatta nakit yerine geçen en yaygın ödeme aracıdır ve hukuk düzeni çeke duyulan güveni korumak için hem özel hukuk hem de ceza hukuku alanında güçlü yaptırımlar öngörmüştür. Süresi içinde bankaya ibraz edilen çekin karşılığının bulunmaması, uygulamada karşılıksız çek olarak adlandırılan durumu doğurur. Bu hâlde alacaklı hamil, bir yandan 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5 kapsamında düzenleyen hakkında şikâyette bulunarak cezai süreci başlatabilir, diğer yandan 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'ndaki kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla alacağını takip edebilir. Ancak bu imkânların tamamı, çekin kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmiş ve bankaca usulüne uygun karşılıksızdır işlemi yapılmış olmasına bağlıdır. Sürelerin kaçırılması, hamili hem cezai şikâyet hakkından hem de kambiyo hukukundan doğan başvuru haklarından yoksun bırakabilir.

Çekte ibraz süreleri (TTK m. 796)

Çek görüldüğünde ödenir; vade kavramı çeke yabancıdır. Bu nedenle kanun koyucu, çekin tedavül süresini ibraz süreleriyle sınırlandırmıştır. 6102 sayılı TTK m. 796 uyarınca ibraz süreleri şöyledir:

• Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün içinde ibraz edilmelidir.
• Çek, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek fakat düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay içinde ibraz edilmelidir.
• Düzenlenme yeri ile ödeme yeri ayrı kıtalarda ise ibraz süresi üç aydır; bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz'e kıyısı bulunan bir ülkede ödenecek çekler aynı kıtada düzenlenmiş sayılır.

Süreler, çekte yazılı düzenlenme tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar (TTK m. 796/3). Uygulamada yaygın olan ileri tarihli (post-date) çeklerde dahi süre, çek üzerindeki keşide tarihine göre hesaplanır. 5941 sayılı Kanun'un geçici hükümleriyle dönem dönem ileri tarihli çeklerin erken ibrazı sınırlandırılmış olsa da, kural olarak üzerinde yazılı düzenlenme tarihinden önce ibraz edilen çek de ibraz günü ödenir (TTK m. 795).

İbraz süresinin geçirilmesi hâlinde hamil, cirantalara ve diğer başvuru borçlularına karşı müracaat hakkını kaybeder; düzenleyene karşı ise sebepsiz zenginleşme esaslarına dayalı sınırlı imkânlar gündeme gelir. Ayrıca süresinde ibraz edilmeyen çek hakkında karşılıksızdır işlemi yapılamayacağından cezai şikâyet yolu da kapanır.

Karşılıksızdır işlemi

5941 sayılı Çek Kanunu m. 3 uyarınca muhatap banka, ibraz edilen çekin karşılığının bulunmaması hâlinde hamilin talebi üzerine çekin arka yüzüne karşılıksızdır işlemi yapmakla yükümlüdür. İşlemde ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği tutar ve ibraz eden gerçek kişinin adı soyadı yer alır; kayıt banka yetkilisi ile hamil tarafından imzalanır. Hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz; bu nedenle işlemin hamilin talebiyle ve katılımıyla gerçekleşen bir tespit olduğu unutulmamalıdır.

Muhatap banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için, karşılığının hiç bulunmaması hâlinde her yıl Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tebliğiyle güncellenen asgari tutarı; kısmi karşılık varsa bu tutarı tamamlayacak biçimde ödeme yapmakla yükümlüdür (5941 m. 3/3). Kısmi karşılık hâlinde hamil, kısmi ödemeyi kabul edip bakiye için karşılıksızdır işlemi yaptırabilir; kısmi ödemenin reddi, bakiye açısından yapılacak işlemleri etkilemez ancak bankanın garanti yükümlülüğü kapsamındaki tutarın tahsilini geciktirebilir.

Cezai sorumluluk: 5941 sayılı Kanun m. 5 usulü

Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur; ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (5941 m. 5/1). Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir.

Usule ilişkin özellikler şunlardır:

1. Görevli mahkeme icra mahkemesidir. Suç, şikâyete bağlıdır ve yargılama İİK m. 347, 349, 350, 351, 352 ve 353'te düzenlenen yargılama usulüne göre icra ceza mahkemesinde yürütülür (5941 m. 5/1). Bu, karşılıksız çekin genel ceza mahkemelerinde değil, icra mahkemesinde ve şikâyet usulüyle kovuşturulduğu anlamına gelir.
2. Şikâyet süresi, İİK m. 347 uyarınca fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıldır.
3. Sorumlu kişi, çek hesabı sahibi gerçek kişi; hesap sahibinin tüzel kişi olması hâlinde bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişilerdir (5941 m. 5/2).
4. Etkin pişmanlık: Karşılıksız kalan çek bedelinin, ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi hâlinde soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturma aşamasında davanın düşmesine, hüküm kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir (5941 m. 6).
5. Adli para cezasının ödenmemesi hâlinde ceza, doğrudan hapse çevrilir; 5275 sayılı Kanun'daki kamuya yararlı işte çalıştırma seçeneği bu suç bakımından uygulanmaz.

Yargıtay 19. Ceza Dairesi bir kararında özetle şu ilkeye yer vermiştir: 5941 sayılı Kanun'un 5. maddesinde düzenlenen karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçunun oluşabilmesi için çekin, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmesi ve bankaca usulüne uygun biçimde karşılıksızdır işlemi yapılması zorunludur; ibraz süresi geçtikten sonra ibraz edilen çek bakımından suçun unsurları oluşmayacağından sanığın beraatine karar verilmesi gerekir (Yargıtay 19. CD, E. 2019/25843 K. 2020/6142, T. 10.06.2020).

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, hükmün kesinleşmesiyle uygulanır ve yasaklı kişi, yasak süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında da görev alamaz. Yasağın kaldırılması, cezanın infazından veya etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasından sonra mümkündür.

Alacaklının hukuki takip yolları

Cezai şikâyet, alacağın tahsilini kendiliğinden sağlamaz; bu nedenle hamilin özel hukuk alanındaki imkânlarını da kullanması gerekir.

Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu

Karşılıksızdır işlemi yapılmış çek, İİK m. 167 ve devamındaki kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takibe konu edilebilir. Bu takip türünde ödeme emrine itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; borçlu, imza itirazını ve borca itirazını beş gün içinde icra mahkemesine bildirmek zorundadır. Bu yönüyle kambiyo takibi, genel haciz yoluna göre alacaklıya önemli bir hız avantajı sağlar. Takipte asıl alacağın yanı sıra ibraz tarihinden itibaren işleyecek faiz, komisyon ve masraflar da istenebilir; çek tacirler arasındaki ilişkiden doğmuşsa 3095 sayılı Kanun m. 2 kapsamında avans faiz oranı uygulanır.

Zamanaşımı

TTK m. 814 uyarınca hamilin; cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvuru hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Çek borçlularından birinin diğerine karşı rücu istemleri de ödeme tarihinden veya kendisine dava açıldığı tarihten itibaren üç yıllık zamanaşımına tabidir. 6273 sayılı Kanun değişikliğiyle altı aydan üç yıla çıkarılan bu süre, hamile geniş bir takip imkânı tanımaktadır. Zamanaşımına uğramış çek kambiyo takibine konu edilemez; ancak temel ilişkiye veya sebepsiz zenginleşmeye dayalı alacak davası gündeme gelebilir.

Diğer imkânlar

• Bankanın garanti yükümlülüğü: Süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için bankadan, TCMB tebliğiyle belirlenen asgari tutarın ödenmesi talep edilebilir.
• İhtiyati haciz: Vadesi gelmiş kambiyo alacağı için İİK m. 257 uyarınca teminat karşılığında ihtiyati haciz kararı alınarak borçlunun malvarlığına takipten önce el konulabilir.
• Menfi tespit ve istirdat riskine karşı hazırlık: Düzenleyenin bedelsizlik iddiasıyla menfi tespit davası açması ihtimaline karşı temel ilişkiye ait belgeler saklanmalıdır.
• İflas yolu: Borçlu iflasa tabi kişilerden ise kambiyo senedine dayalı iflas takibi de mümkündür.

Sonuç

Karşılıksız çekte hamilin haklarının tamamı, çekin TTK m. 796'daki sürelere uygun biçimde ibrazına ve bankaca usulüne uygun karşılıksızdır işlemi yapılmasına dayanır. Bu şartlar sağlandığında hamil, icra mahkemesinde 5941 sayılı Kanun m. 5 uyarınca şikâyet yoluna başvurarak düzenleyen hakkında adli para cezası ve çek yasağı uygulanmasını sağlayabilir; aynı anda kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla alacağını üç yıllık zamanaşımı süresi içinde takip edebilir. Düzenleyen bakımından ise etkin pişmanlık hükümleri, bedelin faiziyle ödenmesi hâlinde cezai sonuçları bütünüyle ortadan kaldıran önemli bir çıkış yoludur. Sürelerin kısalığı ve usulün teknik niteliği karşısında, karşılıksız çekle karşılaşan alacaklının vakit kaybetmeden hukuki destek alması isabetli olacaktır.