Limited Şirkette Ortaklıktan Çıkma ve Çıkarılma

Limited şirket, sermaye şirketi niteliği taşımakla birlikte ortakların kişisel ilişkilerinin ve güven bağının önem taşıdığı bir yapıdır. Zaman içinde ortaklar arasında güvenin sarsılması, yönetime ilişkin derin anlaşmazlıklar veya ortağın kişisel koşullarının değişmesi, ortaklık ilişkisinin sürdürülemez hâle gelmesine yol açabilir. Bu gibi durumlarda ortağın şirketten ayrılmasını sağlayan iki temel kurum bulunur: ortaklıktan çıkma ve ortaklıktan çıkarılma. Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 638-642 arasında bu kurumlar ile ayrılan ortağa ödenecek ayrılma akçesi ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.

Ortaklıktan Çıkma

Ortaklıktan çıkma, ortağın kendi iradesiyle ortaklık ilişkisine son vermesidir. Çıkma iki temel dayanağa göre gerçekleşebilir: esas sözleşmede öngörülen çıkma hakkı ve haklı sebebe dayalı çıkma.

Esas Sözleşmede Öngörülen Çıkma Hakkı

TTK m. 638/1 uyarınca şirket sözleşmesi, ortaklara şirketten çıkma hakkı tanıyabilir ve bu hakkın kullanılmasını belirli şartlara bağlayabilir. Örneğin esas sözleşmede, ortağın emekli olması, belirli bir süre geçmesi veya sağlık durumunun bozulması gibi hâllerde çıkma hakkı tanınabilir. Bu durumda ortak, sözleşmede öngörülen koşulların gerçekleşmesiyle tek taraflı beyanla çıkabilir.

Haklı Sebebe Dayalı Çıkma

Esas sözleşmede çıkma hakkı öngörülmemiş olsa dahi, TTK m. 638/2 her ortağa haklı sebeplerin varlığında mahkemeden şirketten çıkarılmasına karar verilmesini isteme hakkı tanır. Haklı sebep, ortaklık ilişkisinin ortaktan beklenemeyecek ölçüde çekilmez hâle gelmesidir. Uygulamada haklı sebep olarak kabul edilebilecek durumlar şunlardır:

• Diğer ortakların şirketi kötü yönetmesi ve azınlık haklarını sürekli ihlal etmesi.
• Ortağa bilgi alma ve inceleme hakkının sistematik biçimde engellenmesi.
• Kâr dağıtılması gereken hâllerde uzun süre kâr dağıtımından kaçınılması.
• Ortaklar arasında derin ve giderilemez güvensizlik oluşması.

Yargıtay kararlarında, haklı sebebe dayalı çıkma talebinde bulunulabilmesi için ortaklığın devamının çekilmez hâle gelmiş olması ve bu durumun objektif verilerle ortaya konulması gerektiği vurgulanmaktadır.

Çıkmaya Katılma

TTK m. 639 önemli bir güvence getirir. Ortaklardan biri esas sözleşmedeki hükümlere dayanarak veya haklı sebep nedeniyle çıkma davası açtığında, müdürler bu durumu diğer ortaklara gecikmeksizin bildirmek zorundadır. Diğer ortaklar da aynı koşullarda ve eşit işlem ilkesi çerçevesinde çıkmaya katılabilir. Böylece bir ortağın çıkması nedeniyle diğer ortakların şirkette mahsur kalması engellenmiş olur.

Ortaklıktan Çıkarılma

Ortaklıktan çıkarılma, ortağın iradesi dışında, şirket iradesiyle ortaklık ilişkisine son verilmesidir. Çıkarılma da iki temel dayanağa göre gerçekleşebilir.

Esas Sözleşmede Öngörülen Sebeplerle Çıkarılma

TTK m. 640/1 uyarınca şirket sözleşmesinde, bir ortağın genel kurul kararı ile şirketten çıkarılabileceği sebepler öngörülebilir. Örneğin ortağın rekabet yasağını ihlal etmesi veya ek ödeme yükümlülüğünü yerine getirmemesi çıkarılma sebebi olarak belirlenebilir. Çıkarılma kararı genel kurul tarafından alınır. Çıkarılan ortak, bu karara karşı üç ay içinde iptal davası açabilir.

Haklı Sebeple Mahkemeden Çıkarılma

TTK m. 640/3 uyarınca şirket, haklı sebeplerin varlığında bir ortağın şirketten çıkarılması için mahkemeye başvurabilir. Bu yol, esas sözleşmede çıkarılma sebebi öngörülmemiş olsa dahi başvurulabilecek genel bir imkândır. Ortağın şirkete veya diğer ortaklara ağır zarar vermesi, güven ilişkisini temelinden sarsan davranışlarda bulunması haklı sebep sayılabilir.

Ayrılma Akçesi

Çıkan veya çıkarılan ortak, şirketteki esas sermaye payının gerçek değerine uyan bir ayrılma akçesini isteme hakkına sahiptir (TTK m. 641). Ayrılma akçesi, ortağın şirketteki ekonomik değerinin karşılığıdır ve payın itibari değeri değil gerçek (rayiç) değeri esas alınarak hesaplanır.

Ayrılma akçesinin muacceliyeti konusunda TTK m. 642 özel bir düzenleme getirir. Ayrılma akçesi:

• Ayrılmanın gerçekleştiği anda muaccel olur; ancak şirketin kullanılabilir bir öz kaynağa sahip olması, ayrılan payın devredilebilmesi veya sermayenin azaltılabilmesi koşullarından birinin varlığı gerekir.
• Bu koşullar gerçekleşmediği sürece muaccel olmayan kısım, doğdukları anda muaccel olan kanuni faiziyle birlikte ödenir.

Bu düzenleme, ayrılma akçesinin ödenmesi nedeniyle şirket sermayesinin ve alacaklıların güvencesinin zedelenmesini önlemeyi amaçlar.

Somut Örnek

Üç ortaklı bir limited şirkette ortaklardan biri, uzun süredir şirket kararlarına katılamamakta, kendisine bilgi verilmemekte ve dağıtılabilir kâr bulunmasına rağmen sürekli kâr dağıtımından kaçınılmaktadır. Esas sözleşmede çıkma hakkına ilişkin özel bir hüküm bulunmamaktadır. Bu durumda ortak, TTK m. 638/2 uyarınca mahkemeye başvurarak haklı sebeple şirketten çıkmasına karar verilmesini talep edebilir. Mahkeme, ortaklık ilişkisinin çekilmez hâle geldiğini tespit ederse ortağın çıkmasına ve payının gerçek değeri üzerinden ayrılma akçesinin ödenmesine karar verir.

Sonuç

Limited şirkette ortaklıktan çıkma ve çıkarılma, ortaklık ilişkisinin sürdürülemez hâle geldiği durumlarda tarafların menfaatlerini dengeleyen kurumlardır. Çıkma ortağın kendi iradesine, çıkarılma ise şirketin iradesine dayanır; her ikisi de esas sözleşme hükümlerine veya haklı sebeplere dayandırılabilir. Ayrılan ortağa payının gerçek değeri üzerinden ayrılma akçesi ödenirken, bu ödemenin şirket sermayesini ve alacaklıların menfaatini korumaya yönelik koşullara bağlanmış olması, sistemin dengeli bir biçimde kurgulandığını gösterir. Uyuşmazlıkların önlenmesi için esas sözleşmede çıkma ve çıkarılma sebeplerinin baştan açıkça düzenlenmesi büyük önem taşır.