Saklı pay ve tenkis davası: mirasçının dokunulamayan hakkı

Türk miras hukuku, miras bırakanın ölüme bağlı tasarruf özgürlüğü ile ailenin korunması arasında bir denge kurar. Miras bırakan, vasiyetname veya miras sözleşmesiyle malvarlığını dilediği kişilere bırakabilir; ancak bu özgürlük sınırsız değildir. Kanun, belirli yakın mirasçılara terekeden dokunulamayan asgari bir pay tanır: saklı pay. Miras bırakanın saklı payları aşan kazandırmaları kendiliğinden geçersiz olmaz; saklı payı zedelenen mirasçı, tenkis davası açarak tasarrufun saklı payını tamamlayacak ölçüde indirilmesini isteyebilir. Saklı pay ve tenkis, uygulamada en çok uyuşmazlık doğuran miras hukuku kurumlarının başında gelir.

Saklı paylı mirasçılar ve güncel oranlar

TMK m. 506 uyarınca saklı paylı mirasçılar sınırlı sayıdadır: altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eş. Saklı pay, mirasçının yasal miras payının belirli bir oranı olarak hesaplanır:

• Altsoy için: yasal miras payının yarısı (1/2),
• Ana ve babadan her biri için: yasal miras payının dörtte biri (1/4),
• Sağ kalan eş için: altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü (3/4).

Önemle belirtmek gerekir ki, 10.05.2007 tarihinde yürürlüğe giren 5650 sayılı Kanun ile kardeşlerin saklı payı kaldırılmıştır. Bu tarihten sonra ölen miras bırakanlar bakımından kardeşler yasal mirasçı olabilseler de saklı pay sahibi değildir; miras bırakan kardeşlerini tamamen mirastan uzak tutan tasarruflar yapabilir ve kardeşler tenkis davası açamaz. Büyük ana ve büyük babaların ise hiçbir dönemde saklı payı olmamıştır.

Örnek saklı pay hesapları

• Eş ve iki çocuk: Eşin yasal payı 1/4, saklı payı bunun tamamı, yani 1/4. Her çocuğun yasal payı 3/8, saklı payı bunun yarısı, yani 3/16. Toplam saklı pay 1/4 + 3/16 + 3/16 = 10/16; miras bırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım 6/16 (3/8) olur.
• Yalnızca üç çocuk: Her çocuğun yasal payı 1/3, saklı payı 1/6; toplam saklı pay 1/2, tasarruf edilebilir kısım 1/2.
• Eş ve ana baba: Eşin yasal ve saklı payı 1/2; ana ve babanın her birinin yasal payı 1/4, saklı payı 1/16. Tasarruf edilebilir kısım 1 - (1/2 + 1/16 + 1/16) = 6/16 (3/8).
• Yalnızca eş (üçüncü zümreyle veya tek başına): Eş büyük ana ve büyük babalarla birlikte mirasçıysa yasal payı 3/4, saklı payı bunun 3/4'ü, yani 9/16'dır; tek başına mirasçıysa saklı payı terekenin 3/4'üdür.

Tenkise tabi kazandırmalar

Saklı payını alamayan mirasçı, TMK m. 560 uyarınca önce ölüme bağlı tasarrufların, yetmezse belirli sağlararası kazandırmaların tenkisini isteyebilir. TMK m. 565 uyarınca tenkise tabi sağlararası kazandırmalar arasında özellikle şunlar sayılır:

• Miras paylarına mahsuben yapılıp denkleştirmeye tabi olmayan kazandırmalar,
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
• Miras bırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlar ile ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı olağan dışı bağışlar,
• Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Son bentteki amaç unsuru uygulamada geniş yorumlanır; miras bırakanın sağlığında bir çocuğuna yaptığı bedelsiz devirler çoğu kez bu kapsamda tartışılır. Tapuda satış gösterilen bedelsiz devirlerde ise tenkisten önce muris muvazaası iddiası gündeme gelir; muvazaa ispatlanırsa işlem zaten geçersiz sayılacağından tenkise gerek kalmaz.

Tenkiste sıra

TMK m. 570 ve 571 hükümleri tenkiste izlenecek sırayı emredici biçimde belirler:

1. Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır.
2. Ölüme bağlı tasarruflar yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru sağlararası kazandırmalara geçilir.
3. Kamu tüzel kişilerine ve kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son tenkis edilir.

Ölüme bağlı tasarrufların kendi aralarında tenkisi orantılı yapılır; miras bırakanın tasarrufundan aksi anlaşılmadıkça, vasiyet alacaklıları ile mirasçılara yapılan kazandırmalar arasında fark gözetilmez.

Sabit tenkis oranı ve bölünmez mal

Tenkiste pratik açıdan en önemli sorunlardan biri, tenkise tabi kazandırmanın konusunun bölünmeden değerinde azalma olmaksızın paylaşılamayan bir mal, örneğin bir taşınmaz olmasıdır. TMK m. 564 uyarınca bu hâlde lehine kazandırma yapılan kişi bir seçimlik hakka sahiptir: dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın kendisine verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir. Yargıtay uygulamasında bu hesap, sabit tenkis oranı üzerinden yürütülür: ölüm tarihindeki değerlere göre kazandırmanın ne oranda tenkise tabi olduğu (sabit oran) belirlenir; seçimlik hak bedele dönüşmüşse, karar tarihine en yakın tarihteki değer üzerinden bu orana karşılık gelen tutar hüküm altına alınır.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2021/4212 K. 2022/1904, T. 10.03.2022 tarihli kararında, tenkis hesabının önce ölüm günündeki tereke değerleri üzerinden sabit tenkis oranının saptanması, taşınmazın bölünmezliği hâlinde davalıya süre verilerek tercih hakkının sorulması ve bedele hükmedilecekse keşifle belirlenen güncel değerin sabit tenkis oranıyla çarpılması gerektiğini; bu aşamalar atlanarak kurulan hükmün bozulacağını vurgulamıştır.

Basit bir tenkis hesabı

Miras bırakanın ölüm tarihindeki net terekesi 1.000.000 TL olsun; tek mirasçısı olan iki çocuğundan birine tüm terekeyi vasiyet etmiştir. Diğer çocuğun yasal payı 1/2, saklı payı 1/4, yani 250.000 TL'dir. Vasiyet, saklı payı zedelediği ölçüde, 250.000 TL tutarında tenkis edilir; vasiyet alacaklısı çocuğa 750.000 TL kalır.

Dava, taraflar ve süreler

Tenkis davasını yalnızca saklı payı zedelenen mirasçı (ve TMK m. 562 uyarınca belirli koşullarda onun alacaklıları veya iflas idaresi) açabilir; dava, lehine kazandırma yapılan kişiye yöneltilir. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi, yetkili mahkeme miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir. Tenkis dava yoluyla ileri sürülebileceği gibi, TMK m. 571/3 uyarınca her zaman def'i yoluyla da ileri sürülebilir.

Süreler hak düşürücüdür (TMK m. 571): tenkis davası, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Hâkim bu süreleri resen gözetir.

Sonuç

Saklı pay, miras bırakanın tasarruf özgürlüğünün kanuni sınırıdır; ancak koruma kendiliğinden işlemez, mirasçının süresi içinde tenkis davası açması gerekir. Oranların 2007 sonrası hâliyle doğru belirlenmesi, tenkis sırasına uyulması ve bölünmez mallarda sabit tenkis oranı ile seçimlik hakkın gözetilmesi, davanın kaderini belirleyen teknik noktalardır. Tereke değerlemesi ve oran hesabı bilirkişilik gerektirdiğinden, bu davaların uzman bir avukatla yürütülmesi önemlidir.