Vasiyetname türleri, geçerlilik şartları ve iptal davası

Vasiyetname, miras bırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere tek taraflı olarak yaptığı, ölüme bağlı bir tasarruftur. Kişi vasiyetname ile mirasçı atayabilir, belirli mal bırakabilir, vakıf kurabilir, saklı paylar dışında kalan tasarruf edilebilir kısım üzerinde dilediği gibi düzenleme yapabilir. Vasiyetname yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve on beş yaşını doldurmuş olmak gerekir (TMK m. 502). Kanun koyucu, miras bırakanın gerçek iradesinin ölümünden sonra güvenilir biçimde tespit edilebilmesi için vasiyetnameyi sıkı şekil şartlarına bağlamış ve yalnızca üç tür öngörmüştür: resmî vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve sözlü vasiyet.

Resmî vasiyetname

Resmî vasiyetname, TMK m. 532 vd. uyarınca iki tanığın katılmasıyla resmî memur, yani sulh hâkimi, noter veya kanunla yetki verilmiş diğer bir görevli önünde düzenlenir. Uygulamada en yaygın yöntem noterde düzenlemedir. İki temel düzenleme biçimi vardır:

• Okuyarak ve imzalayarak: Miras bırakan arzularını memura bildirir; memur vasiyetnameyi yazar, miras bırakan okur ve imzalar; ardından memur tarih koyarak imzalar. Miras bırakan, vasiyetnameyi okuduğunu ve son arzularını içerdiğini iki tanık önünde beyan eder; tanıklar bu beyanın önlerinde yapıldığını ve miras bırakanı tasarrufa ehil gördüklerini şerh düşerek imzalar.
• Okumadan ve imzalamadan (TMK m. 535): Okuma yazma bilmeyenler veya imza atamayanlar için memur vasiyetnameyi tanıklar önünde okur; miras bırakan vasiyetnamenin son arzularını içerdiğini beyan eder, tanıklar bu beyanı da şerhlerine eklerler.

Fiil ehliyeti bulunmayanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, okuryazar olmayanlar, miras bırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bu kişilerin eşleri vasiyetnamenin düzenlenmesine memur veya tanık olarak katılamaz (TMK m. 536). Ayrıca düzenlemeye katılanlara ve yakınlarına vasiyetnameyle kazandırma yapılamaz; yapılırsa yalnız bu kazandırma iptal edilebilir.

Resmî vasiyetnamenin en büyük avantajı ispat gücü ve saklanma güvencesidir; noter, vasiyetnameyi saklar ve Türkiye Noterler Birliği vasiyetname sicili sayesinde ölüm hâlinde belge ilgili makamlara ulaşır.

El yazılı vasiyetname

El yazılı vasiyetname, TMK m. 538 uyarınca yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek başından sonuna kadar miras bırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olmalıdır. Bilgisayarla yazılıp imzalanan, bir başkasına yazdırılan veya tarih unsuru eksik olan belge el yazılı vasiyetname olarak geçerli değildir. Belge, açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine ya da yetkili memura saklanmak üzere bırakılabilir; ancak saklatma bir geçerlilik şartı değildir, evde saklanan el yazılı vasiyetname de geçerlidir. Masrafsız ve gizli olması avantaj, kaybolma ve şekil hatası riski ise dezavantajdır.

Sözlü vasiyet

Sözlü vasiyet istisnai bir yoldur. TMK m. 539 uyarınca miras bırakan; yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmî veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa, son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. Tanıklardan biri beyanı yer, yıl, ay ve gün belirterek hemen yazar, imzalar ve diğer tanığa imzalatır; belge vakit geçirmeksizin bir sulh veya asliye mahkemesine verilir. Tanıklar dilerlerse yazmak yerine birlikte mahkemeye başvurup beyanı tutanağa geçirtebilirler. Miras bırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer (TMK m. 541).

Vasiyetnamenin açılması ve tenfizi

Miras bırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetnamesi, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın teslimden itibaren bir ay içinde miras bırakanın yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesince açılır ve ilgililere okunur (TMK m. 596). Açılma, vasiyetnamenin geçerliliğine ilişkin bir yargı içermez; yalnızca içeriğin tespitini ve ilgililere tebliğini sağlar. Mirasçılar ve vasiyet alacaklıları, açılan vasiyetnameye karşı bir yıllık iptal süresini bu tebliğle işletmeye başlar.

Vasiyetnamenin yerine getirilmesi (tenfizi) ise ayrı bir aşamadır. Vasiyet alacaklısı, kendisine belirli mal bırakılmışsa, iptal davası açma süreleri geçtikten veya açılan davalar reddedildikten sonra vasiyet borçlusu mirasçılara karşı vasiyetin tenfizi davası açarak taşınmazın adına tescilini veya malın teslimini isteyebilir. Vasiyet alacağı, TMK m. 602 uyarınca on yıllık zamanaşımına tabidir.

Vasiyetnamenin iptali sebepleri

TMK m. 557 iptal sebeplerini sınırlı olarak sayar. Vasiyetname (ve diğer ölüme bağlı tasarruflar) şu hâllerde iptal ettirilebilir:

1. Ehliyetsizlik: Tasarruf, miras bırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı, özellikle ayırt etme gücünden yoksun olduğu bir sırada yapılmışsa,
2. İrade sakatlığı: Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa (miras bırakan yanıldığını veya aldatıldığını öğrendikten ya da korkutma etkisinden kurtulduktan sonra bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır, TMK m. 504),
3. Hukuka veya ahlaka aykırılık: Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka ya da ahlaka aykırıysa,
4. Şekil eksikliği: Tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa.

İptal davası, tasarrufun iptalinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından açılabilir (TMK m. 558) ve yenilik doğuran niteliktedir; vasiyetname iptal edilinceye kadar geçerli bir tasarrufun bütün hükümlerini doğurur. Bu yönüyle iptal, kendiliğinden geçersizlikten (butlandan) farklıdır.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2020/1785 K. 2021/4863, T. 05.05.2021 tarihli kararında, vasiyetname düzenlendiği sırada miras bırakanın ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığının, tanık anlatımlarıyla değil, düzenleme tarihine yakın sağlık kayıtları toplanarak Adli Tıp Kurumu ilgili ihtisas kurulundan rapor alınmak suretiyle belirlenmesi gerektiğini, ehliyetsizliğin kamu düzenine ilişkin olması nedeniyle bu yönün öncelikle araştırılacağını belirtmiştir.

İptal davasında süreler

TMK m. 559 uyarınca iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl; her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden itibaren, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. Bir yıllık süre, vasiyetnamenin usulünce açılıp ilgiliye tebliğinden önce işlemeye başlamaz. Hükümsüzlük ayrıca, süreye bağlı olmaksızın her zaman def'i yoluyla ileri sürülebilir (TMK m. 559/2).

Uygulamadan bir örnek

Miras bırakan, terekesinin tamamını noterde düzenlediği vasiyetname ile bir derneğe bırakmış olsun; geride eşi ve bir çocuğu vardır. Vasiyetname şeklen geçerliyse iptal davası sonuç vermez; ancak eş 1/4, çocuk 3/8 oranındaki saklı payları için tenkis davası açabilir. Buna karşılık vasiyetname, ağır demans tanısı konulduktan sonra düzenlenmişse, ehliyetsizlik nedeniyle iptali istenebilir ve iptal hâlinde tereke tümüyle yasal mirasçılara kalır. İptal ile tenkis talepleri aynı davada kademeli olarak da ileri sürülebilir.

Sonuç

Vasiyetname, ölümden sonra hüküm doğuracağı için şekil şartları en katı hukuki işlemlerden biridir. Resmî vasiyetname güvenliği, el yazılı vasiyetname pratikliği, sözlü vasiyet ise olağanüstü hâl çözümünü temsil eder. Geçersizlik iddiaları iptal davasıyla ve sıkı hak düşürücü süreler içinde ileri sürülmelidir; süre kaçırıldığında dahi def'i imkânı unutulmamalıdır. Hem vasiyetname düzenlenirken hem de iptal sürecinde uzman hukuki destek, iradenin ölümden sonra da korunmasının güvencesidir.