Babalık davası ve soybağının kurulması

Soybağı, çocuk ile ana ve babası arasındaki hukuki bağı ifade eder ve çocuğun nafaka, miras, velayet gibi pek çok hakkının temelini oluşturur. Çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla kendiliğinden kurulur. Baba ile çocuk arasındaki soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulabilir. Evlilik dışında doğan çocuk ile baba arasında soybağı kurulmasının iki temel yolu vardır: tanıma ve babalık davası. Bu yazıda soybağının kurulma yollarını, babalık davasının işleyişini, DNA incelemesinin rolünü ve tabi olunan süreleri açıklıyoruz.

Soybağının kurulma yolları

TMK m. 282 uyarınca çocuk ile baba arasında soybağı üç şekilde kurulur:

• Ana ile evlilik: Evlilik içinde doğan veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası, kural olarak kocadır (babalık karinesi, TMK m. 285).
• Tanıma: Baba, evlilik dışı çocuğu kendi çocuğu olarak resmî bir işlemle kabul eder.
• Hâkim hükmü (babalık davası): Baba ile çocuk arasındaki soybağı mahkeme kararıyla kurulur.

Ayrıca evlat edinme yoluyla da soybağı kurulabilir; ancak bu, biyolojik babalıktan bağımsız ayrı bir kurumdur.

Tanıma

Tanıma, babanın evlilik dışı çocuğunu kendi çocuğu olarak kabul ettiği tek taraflı bir irade beyanıdır. TMK m. 295 uyarınca tanıma; babanın, nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurusu ya da resmî senette veya vasiyetnamede yapacağı beyanla gerçekleşir. Tanıma beyanı belirli bir şekle tabidir ve şarta bağlanamaz.

Önemli bir sınır şudur: Başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz. Yani çocuk zaten bir başka babaya bağlıysa, önce o soybağının ortadan kaldırılması gerekir.

Tanımanın iptali de mümkündür. TMK m. 297 vd. uyarınca tanıyanın kendisi (irade sakatlığı hâllerinde), ana, çocuk ve ilgililer ile Cumhuriyet savcısı ve Hazine, tanımanın iptalini dava edebilir. Tanıyanın baba olmadığı iddiasıyla açılan iptal davasında ispat yükü, kural olarak davacıya düşer.

Babalık davası

Baba çocuğu tanımıyorsa, soybağı babalık davasıyla mahkeme kararına dayanılarak kurulur. TMK m. 301 uyarınca babalık davasını ana ve çocuk açabilir. Dava, babaya; baba ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Ana ile çocuğun dava hakları birbirinden bağımsızdır.

Babalık karinesi

TMK m. 302 önemli bir kolaylık getirir: Davalının, çocuğun doğumundan önceki üçyüzüncü gün ile yüzsekseninci gün arasında ana ile cinsel ilişkide bulunmuş olması, babalığa karine sayılır. Yani bu dönemde ilişki ispatlanırsa, davalının baba olduğu karine olarak kabul edilir; bu karineyi çürütmek davalıya düşer. Davalı, çocuğun babası olmasının olanaksızlığını veya bir üçüncü kişinin baba olma olasılığının kendisininkinden daha fazla olduğunu ispatlarsa karine geçersiz kalır.

DNA (genetik) incelemesi

Günümüzde babalık davalarının en belirleyici delili DNA incelemesidir. Mahkeme, soybağının tespiti için zorunlu olduğunda tarafları ve üçüncü kişileri, soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere katlanmakla yükümlü tutabilir (TMK m. 284 atfıyla HMK hükümleri). Taraflar veya üçüncü kişiler, haklı bir sebep olmaksızın bu incelemelere rıza göstermezlerse, hâkim bu durumu diğer delillerle birlikte değerlendirir; direnme, aleyhe sonuç doğurabilir.

Yargıtay uygulamasına göre babalık davasında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için DNA incelemesi yaptırılması zorunlu olup, tarafların incelemeye katlanma yükümlülüğü bulunur; haklı bir neden olmaksızın incelemeden kaçınılması, kaçınan taraf aleyhine değerlendirilir.

DNA incelemesi baba adayının ölmüş olması hâlinde dahi, mezardan alınacak örnekler veya mirasçılardan alınacak örnekler üzerinden yapılabilir.

Süreler

Babalık davası hak düşürücü sürelere tabidir ve bu sürelerin kaçırılması dava hakkının yitirilmesine yol açar.

• Ananın dava hakkı: Ana, doğumdan önce veya sonra babalık davası açabilir. Ananın dava hakkı, doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle düşer (TMK m. 303/1).
• Çocuğun dava hakkı: Çocuk da bir yıllık süreye tabidir; ancak çocuğa doğumdan sonra kayyım atanmışsa süre, kayyımın atanmasını izleyen, atanmamışsa çocuğun ergin olmasını izleyen bir yıl içinde işler. Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararları sonrasında, çocuğun bir yıllık süreden sonra da haklı sebeplerin varlığı hâlinde dava açabilmesinin önü açılmıştır.
• Gecikmenin haklı sebebe dayanması: Bir yıllık süre geçmiş olsa bile, gecikmeyi haklı kılan sebepler varsa sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir (TMK m. 303/son).

Bu sürelerin niteliği ve uygulaması, Anayasa Mahkemesi kararlarıyla zaman içinde çocuk lehine genişletilmiştir; bu nedenle somut durumunuzu güncel içtihatlar ışığında değerlendirmeniz önemlidir.

Babalık hükmünün sonuçları

Babalık davasının kabulüyle çocuk ile baba arasında soybağı geriye etkili olarak kurulur ve çocuk babanın soybağına dâhil olur. Bunun başlıca sonuçları şunlardır:

• Çocuk, babanın mirasçısı olur.
• Baba, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine iştirak nafakasıyla katılmakla yükümlü hâle gelir.
• Ana, TMK m. 304 uyarınca babalık davasıyla birlikte; doğum giderleri, doğumdan önceki ve sonraki altışar haftalık geçim giderleri ile gebelik ve doğumun gerektirdiği diğer giderler için mali taleplerde bulunabilir. Bu talepler babalık ispatlanmasa dahi belirli koşullarda ileri sürülebilir.
• Çocuğun soyadı ve velayeti konusunda düzenleme yapılır.

Görevli ve yetkili mahkeme

Babalık davası ve soybağına ilişkin diğer davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından, taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Babalık davasında ananın maddi talepleri (doğum giderleri, geçim giderleri) de aynı dava içinde ileri sürülebilir. Ayrıca dava, çocuğun menfaatlerini korumak amacıyla kamu düzenine ilişkin sayılır; bu nedenle hâkim, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği bu uyuşmazlıkta delilleri resen araştırır ve gerçeğin ortaya çıkması için gerekli incelemeleri kendiliğinden yaptırabilir. Cumhuriyet savcısı ve Hazine de babalık davasında kendilerine dava ihbar edilen ilgililer arasındadır.

Somut örnek

Evlilik dışı bir ilişkiden çocuğu dünyaya gelen Aylin, çocuğun babası olduğunu düşündüğü kişinin çocuğu tanımaması üzerine, doğumdan sekiz ay sonra babalık davası açmıştır. Mahkeme, davalının kritik dönemde Aylin ile ilişkisinin bulunduğuna ilişkin tanık beyanlarını değerlendirmiş ve maddi gerçeğin belirlenmesi için DNA incelemesine karar vermiştir. İnceleme sonucunda babalık %99,99 oranında doğrulanınca mahkeme babalığa hükmetmiş; buna bağlı olarak çocuk lehine iştirak nafakasına ve Aylin lehine doğuma ilişkin giderlere karar vermiştir.

Soybağının reddi davası ile ilişkisi

Babalık davası, çocuk ile baba arasında yeni bir soybağı kurmayı amaçlar; soybağının reddi davası ise mevcut bir soybağını ortadan kaldırır. Evlilik içinde doğan veya babalık karinesine dayanan bir çocuğun, koca ile arasındaki soybağı gerçeğe uymuyorsa, koca (ve belirli koşullarda çocuk) soybağının reddi davası açarak bu bağı geçersiz kılabilir (TMK m. 286). Reddi davası kabul edildiğinde, çocuk artık başka bir erkek tarafından tanınabilir veya onun hakkında babalık davası açılabilir hâle gelir. Bu iki dava çoğu zaman birbirini tamamlar: gerçek babayla soybağı kurulabilmesi için önce görünürdeki (karineye dayanan) soybağının reddi gerekir. Soybağının reddi davası da hak düşürücü sürelere tabidir; kocanın dava hakkı, doğumu ve baba olmadığını öğrenmesinden başlayarak belirli süreler içinde kullanılmalıdır.

Yabancılık unsuru taşıyan babalık davaları

Taraflardan birinin yabancı olması veya çocuğun yurt dışında doğması gibi yabancılık unsuru taşıyan babalık uyuşmazlıklarında, uygulanacak hukuk 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümlerine göre belirlenir. Bu davalarda soybağının kurulmasına, çocuğun doğum anındaki millî hukuku; bununla kurulamıyorsa çocuğun mutad meskeni hukuku uygulanabilir. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ile yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi de ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle yabancılık unsuru bulunan babalık davalarında, hem uygulanacak hukukun hem de yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi süreci baştan sağlıklı yürütmek açısından önemlidir.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

• Babalık davasında bir yıllık süreleri dikkatle takip edin; süre kaçırıldığında yalnızca haklı sebeplerin varlığı hâlinde dava açılabilir.
• Kritik döneme (doğumdan önceki 300 ile 180 gün arası) ilişkin ilişki iddianızı destekleyecek tanık ve belgeleri hazırlayın; babalık karinesi bu dönemin ispatına dayanır.
• DNA incelemesinden kaçınmanın aleyhe değerlendirileceğini unutmayın; incelemeye katlanma yasal bir yükümlülüktür.
• Babalık davasıyla birlikte iştirak nafakası ve doğuma ilişkin giderleri de talep edin; bu talepler çocuğun ve ananın haklarını güvence altına alır.

Soybağının kurulması, çocuğun kimliğine ve temel haklarına ilişkin son derece önemli bir meseledir. Tanıma yolu hızlı ve basitken, tanıma gerçekleşmediğinde babalık davası çocuğun haklarını koruyan etkili bir yoldur. Süreleri gözetmeniz ve delillerinizi eksiksiz hazırlamanız, sürecin sağlıklı ilerlemesi için belirleyicidir.