Kamu Görevlisinin Mali Sorumluluğu ve İdarenin Rücu Hakkı

Kamu görevlilerinin görevlerini yerine getirirken üçüncü kişilere verdikleri zararlardan kimin, hangi yargı yerinde ve nasıl sorumlu tutulacağı, idare hukukunun temel konularından biridir. Anayasa ve ilgili mevzuat, bu alanda zarar görenin korunmasını sağlayan bir denge kurmuştur. Buna göre görevliler kişisel olarak dava edilmez; zarar gören öncelikle idareye başvurur, idare ise koşulları varsa ödediği tazminatı kusurlu görevliye rücu eder.

Anayasal Güvence

Anayasa'nın 129. maddesinin beşinci fıkrası, memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davalarının, kendilerine rücu edilmek kaydıyla ve kanunun gösterdiği şekil ve şartlara uygun olarak ancak idare aleyhine açılabileceğini öngörmektedir. Bu düzenleme, iki amaca hizmet eder:

• Zarar göreni, ödeme gücü daha yüksek ve güvenilir olan idareye yönelterek korumak
• Kamu görevlisini, görevini yerine getirirken doğrudan dava tehdidi altında kalmaktan koruyarak kamu hizmetinin sürekliliğini sağlamak

Bu nedenle görevin yürütülmesi sırasında verilen zararlarda, zarar gören kişi doğrudan görevliye karşı adli yargıda dava açamaz; davasını idareye karşı idari yargıda açmak zorundadır.

Hizmet Kusuru ve Kişisel Kusur Ayrımı

Kamu görevlisinin sorumluluğunun belirlenmesinde temel ölçüt, zararın hizmet kusurundan mı yoksa görevlinin kişisel kusurundan mı kaynaklandığıdır.

Hizmet Kusuru

Hizmet kusuru, kamu hizmetinin kuruluşunda, düzenlenişinde veya işleyişinde ortaya çıkan aksaklık, bozukluk veya eksikliktir. Hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi ya da hiç işlememesi hizmet kusuru oluşturur. Hizmet kusuru, belirli bir görevliye değil, doğrudan idareye izafe edilen bir kusurdur. Bu tür zararlarda sorumluluk münhasıran idareye aittir.

Kişisel Kusur

Kişisel kusur, görevlinin hizmetten ayrılabilen, onun kişisel tutum ve davranışına bağlanan kusurudur. Görevlinin kasten ya da ağır ihmalle hareket etmesi, yetkisini kötüye kullanması, kin, garaz veya kişisel çıkar gibi saiklerle davranması kişisel kusur oluşturur. Kişisel kusur, hizmetle bağı tümüyle kopmuşsa görevlinin doğrudan sorumluluğunu gündeme getirebilir; ancak görev sırasında ortaya çıkan kişisel kusurlarda dahi zarar gören idareye başvurur, idare de görevliye rücu eder.

Görev Kusuru - Kişisel Kusur İç İçe Geçtiğinde

Uygulamada zarar, çoğu zaman hem hizmetin işleyişindeki aksaklıktan hem de görevlinin kişisel kusurundan kaynaklanır. Bu hallerde zarar gören idareye karşı dava açar; idare, tazminatı ödedikten sonra görevlinin kişisel kusuru oranında ona rücu eder.

Memurların ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan zararlara ilişkin tazminat davaları, doğrudan görevli aleyhine değil, ancak idare aleyhine açılabilir; idarenin ödediği tazminatı kusurlu görevliye rücu etmesi ise ayrı bir hukuki ilişkidir. (Danıştay 10. Daire, E. 2017/3456 K. 2020/2789 T. 08.06.2020)

Zarar Görenin Başvuru Yolu

Görevin yürütülmesinden doğan zararlarda zarar gören, idareye karşı idari yargıda tam yargı davası açar. Süreç genel olarak şöyledir:

1. Zarar görenin idareye başvurarak zararının tazminini talep etmesi
2. İdarenin başvuruyu reddetmesi veya süresinde cevap vermemesi
3. İdare mahkemesinde idare aleyhine tam yargı davası açılması

Tam yargı davası, kural olarak idari işlem veya eylemin öğrenilmesinden itibaren belirli süreler içinde açılmalıdır. İdari eylemlerden doğan zararlarda, önce idareye başvuru yapılması dava şartıdır.

Somut Örnek

Bir kamu hastanesinde görevli hekimin ağır ihmali sonucu hastaya zarar verilmiştir. Zarar gören hasta, hekime karşı doğrudan tazminat davası açamaz; davasını hastanenin bağlı olduğu idareye karşı idari yargıda tam yargı davası olarak açar. Mahkeme tazminata hükmeder ve idare bunu öder. İdare daha sonra, hekimin kişisel kusuru oranında ödediği tazminatı ona rücu edebilir.

İdarenin Rücu Hakkı

Rücu, idarenin zarar görene ödediği tazminatı, zarara kişisel kusuruyla sebep olan görevliden geri istemesidir. Rücu, Anayasa gereği zorunlu bir kurumdur; idare, kusurlu görevliye rücu etmekle yükümlüdür. Rücu edilebilmesi için görevlinin kişisel kusurunun bulunması şarttır. Salt hizmet kusuruna dayanan, görevlinin kişisel kusuru bulunmayan zararlarda rücu söz konusu olmaz.

Rücu hakkının koşulları şunlardır:

• İdarenin zarar görene tazminat ödemiş olması
• Zararın görevlinin kişisel kusurundan (kast veya ağır ihmal) kaynaklanması
• Kusur ile zarar arasında illiyet bağının bulunması
• Rücu alacağının zamanaşımına uğramamış olması

Rücuda görevli, ödenen tazminatın tamamından değil, yalnızca kendi kusuru oranına düşen kısımdan sorumludur.

Rücu Davasında Yargı Yeri

Rücu ilişkisi, idare ile görevlisi arasındaki kamu hukuku ilişkisinden kaynaklandığından, rücu davaları kural olarak idari yargıda görülür. Ancak sayıştay denetimine tabi kamu zararlarında farklı usuller de gündeme gelebilir.

Kamu Zararı ve Sayıştay Sorumluluğu

Kamu görevlilerinin mali sorumluluğu yalnızca üçüncü kişilere verilen zararlarla sınırlı değildir. Görevlinin kusuruyla doğrudan kamu kaynağında meydana gelen eksilme, kamu zararı olarak nitelendirilir. Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu zararının kusurlu görevlilerden tahsilini öngörür. Bu tür zararlarda Sayıştay denetimi ve sorumluluğu da devreye girebilir.

Kamu zararının başlıca kaynakları:

• Mevzuata aykırı harcama yapılması
• Alınmayan veya eksik alınan gelir
• İş, mal ve hizmetin fazla bedelle alınması
• Kaynakların verimsiz kullanılması

Ceza Sorumluluğuyla İlişkisi

Kamu görevlisinin mali sorumluluğu, ceza sorumluluğundan ayrıdır. Aynı eylem hem mali (tazminat/rücu) hem de cezai sorumluluk doğurabilir. Görevi kötüye kullanma, zimmet, ihaleye fesat karıştırma gibi suçlar ceza yargılamasının konusuyken, aynı fiilden doğan zararın tazmini idari yargının konusudur. Ceza mahkemesinin maddi olguya ilişkin kesinleşmiş tespitleri, tazminat ve rücu davalarında dikkate alınır.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

• Zarar gören, görevli aleyhine değil idare aleyhine dava açmalıdır; görevliye karşı açılan dava husumet yönünden reddedilir.
• İdari eylemlerden doğan zararlarda önce idareye başvuru, dava şartıdır.
• Rücu için görevlinin kişisel kusuru mutlaka ortaya konmalıdır.
• Görevli, yalnızca kusuru oranında sorumlu tutulur.
• Kamu zararı halinde ayrıca Sayıştay sorumluluğu gündeme gelebilir.

Kamu görevlisinin mali sorumluluğu ve idarenin rücu hakkı, hem zarar görenin korunmasını hem de kamu görevlisinin görevini korkusuzca yerine getirmesini sağlayan dengeli bir sistem oluşturur. Bu sistemde hizmet kusuru ile kişisel kusur ayrımının doğru yapılması, sorumluluğun adil biçimde dağıtılması bakımından belirleyicidir.