Anlaşmalı boşanma şartları ve protokol hazırlanması

Anlaşmalı boşanma, Türk hukukunda evlilik birliğini sona erdirmenin en hızlı ve en az yıpratıcı yoludur. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenen bu yol, eşlerin boşanma iradesinde ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin bütün konularda anlaşmış olması hâlinde uygulanır. Çekişmeli boşanma davaları yıllarca sürebilirken, şartları eksiksiz sağlanan bir anlaşmalı boşanma davası çoğu zaman tek duruşmada karara bağlanır. Ancak sürecin bu kadar hızlı ilerlemesi, hukuki özen gerektirmediği anlamına gelmez; özellikle protokolün hatalı veya eksik hazırlanması, boşanmadan sonra telafisi güç hak kayıplarına yol açabilir.

Anlaşmalı boşanmanın yasal dayanağı

TMK m. 166/3 hükmüne göre, evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Kanun koyucu burada bir karine kurmuştur: Eşler boşanma konusunda anlaşmışsa, hâkim ayrıca evlilik birliğinin temelinden sarsılıp sarsılmadığını araştırmaz. Bununla birlikte boşanma kararının verilebilmesi için kanun üç kümülatif şart aramaktadır.

Aranan şartlar

• Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması: Süre, resmî nikâh tarihinden dava tarihine kadar hesaplanır. Fiili birliktelik veya nişanlılık dönemi bu süreye dâhil edilmez. Bir yıl dolmadan açılan anlaşmalı boşanma davası, ancak taraflardan biri evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını ispat ederse çekişmeli usulde sonuçlandırılabilir.
• Eşlerin birlikte başvurması veya davanın kabulü: Dava iki eş tarafından ortak dilekçeyle açılabileceği gibi, bir eşin açtığı davayı diğer eşin kabul etmesiyle de anlaşmalı boşanma gerçekleşebilir.
• Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi: Hâkim, tarafların iradelerinin serbestçe açıklandığına bizzat dinleyerek kanaat getirmek zorundadır. Bu nedenle anlaşmalı boşanma duruşmasına her iki eşin de bizzat katılması gerekir; yalnızca avukat aracılığıyla beyan yeterli değildir.
• Protokolün hâkim tarafından uygun bulunması: Hâkim, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Hâkim gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; ancak bu değişikliklerin taraflarca da kabul edilmesi şarttır.

Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre, anlaşmalı boşanma hükmü kesinleşinceye kadar taraflardan her biri anlaşmalı boşanma iradesinden dönebilir; bu hâlde dava çekişmeli boşanmaya dönüşür ve davacıya, boşanma sebebini ispat etme imkânı tanınmadan davanın reddine karar verilemez.

Boşanma protokolünün zorunlu içeriği

Protokol, anlaşmalı boşanmanın omurgasıdır. Hâkimin boşanmaya karar verebilmesi için protokolde şu konuların eksiksiz düzenlenmiş olması gerekir.

Mali sonuçlara ilişkin düzenlemeler

• Yoksulluk nafakası: Taraflardan birine nafaka ödenip ödenmeyeceği, ödenecekse miktarı ve artış oranı (örneğin her yıl TÜFE oranında artırılması) açıkça yazılmalıdır. Nafaka talep edilmiyorsa bunun da protokolde açıkça belirtilmesi önemlidir; çünkü anlaşmalı boşanmada yoksulluk nafakasından feragat eden eş, kural olarak sonradan bu nafakayı isteyemez.
• Maddi ve manevi tazminat: TMK m. 174 kapsamındaki tazminat taleplerinin bulunup bulunmadığı, varsa miktarı ve ödeme şekli düzenlenmelidir.
• Mal rejiminin tasfiyesi: Ev, araç, banka hesabı gibi malvarlığı değerlerinin nasıl paylaşılacağı belirlenebilir. Taraflar mal rejimi alacaklarından karşılıklı feragat da edebilir; bu hâlde feragatin açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde kaleme alınması gerekir. Taşınmaz devri öngörülüyorsa, devrin mahkeme kararının kesinleşmesinden sonra tapuda nasıl gerçekleştirileceği de yazılmalıdır.
• Ziynet eşyası ve ev eşyası: Uygulamada en çok uyuşmazlık çıkan konulardan biri düğün takılarıdır. Protokolde ziynet ve ev eşyası konusunun da çözüme kavuşturulması, ileride ayrı bir dava açılmasını önler.

Çocuklara ilişkin düzenlemeler

Ortak çocuk varsa protokolde velayetin hangi tarafa bırakılacağı, velayet kendisine verilmeyen tarafla çocuk arasındaki kişisel ilişkinin günleri ve saatleri ile iştirak nafakasının miktarı ve artış usulü düzenlenmelidir. Hâkim, çocuklara ilişkin düzenlemeleri denetlerken tarafların iradesiyle bağlı değildir; çocuğun üstün yararına aykırı gördüğü hükümleri değiştirebilir. Örneğin okul çağındaki bir çocuk için haftada yalnızca birkaç saatlik kişisel ilişki öngören bir protokol maddesi, hâkim tarafından genişletilebilir.

Somut örnek: Bir protokolün hazırlanışı

Bir senaryo üzerinden ilerleyelim. Ayşe ve Mehmet üç yıllık evli olup beş yaşında bir çocukları vardır. Taraflar boşanma konusunda anlaşmıştır. Hazırladıkları protokolde; velayetin anneye bırakılması, babayla çocuk arasında her ayın birinci ve üçüncü hafta sonu, dinî bayramların ikinci günü, yarıyıl tatilinin ilk haftası ve yaz tatilinde temmuz ayının tamamında kişisel ilişki kurulması, baba tarafından aylık 8.000 TL iştirak nafakası ödenmesi ve nafakanın her yıl TÜFE oranında artırılması, ortak konutun anneye devri karşılığında annenin diğer mal rejimi alacaklarından feragat etmesi ve tarafların karşılıklı olarak yoksulluk nafakası ile tazminat taleplerinin bulunmadığı kararlaştırılmıştır. Bu içerikteki bir protokol, tüm zorunlu unsurları karşıladığından hâkim tarafından uygun bulunmaya elverişlidir.

Dava süreci ve duruşma

Anlaşmalı boşanma davası, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer aile mahkemesinde açılır. Uygulamada taraflar, yetki itirazında bulunmayacakları için diledikleri yer aile mahkemesine de başvurabilmektedir; zira yetki itirazı ileri sürülmedikçe mahkeme davaya bakmaya devam eder.

Duruşmada neler yaşanır?

• Hâkim önce tarafların kimliğini tespit eder.
• Her iki eşe boşanma iradelerinin serbest olup olmadığını, protokoldeki düzenlemeleri kabul edip etmediklerini ayrı ayrı sorar.
• Tarafların beyanları duruşma tutanağına geçirilir ve imzalatılır.
• Protokol hâkim tarafından uygun bulunursa boşanmaya karar verilir.

Duruşma çoğunlukla birkaç dakika sürer; ancak taraflardan birinin duruşmaya katılmaması hâlinde dava anlaşmalı usulde sonuçlandırılamaz. Karar verildikten sonra gerekçeli kararın yazılması, tebliği ve istinaf süresinin geçmesiyle hüküm kesinleşir. Taraflar istinaf haklarından feragat ederek kesinleşmeyi hızlandırabilir. Boşanma, nüfus kaydına kesinleşmeden sonra işlenir.

Sık yapılan hatalar ve dikkat edilmesi gerekenler

• Nafaka feragatinin muğlak yazılması: "Tarafların birbirinden alacağı yoktur" gibi genel ifadeler, yoksulluk nafakasından feragati kapsayıp kapsamadığı yönünden uyuşmazlık doğurabilir. Her talep kalemi ayrı ayrı ve açıkça düzenlenmelidir.
• Mal rejiminin protokol dışında bırakılması: Protokolde mal rejimi tasfiyesine hiç değinilmemişse, taraflar boşanmadan sonra katılma alacağı davası açabilir. Bu, anlaşmalı boşanmanın sağladığı kesinliği ortadan kaldırır.
• Kesinleşmeden yeni evlilik planlanması: Boşanma hükmü kesinleşmeden yeni bir evlilik yapılamaz; kadın yönünden ayrıca üç yüz günlük bekleme süresi (iddet) söz konusu olup bu süre mahkeme kararıyla kaldırılabilir.
• Şarta bağlı protokol hükümleri: Uygulanması belirsiz şartlara bağlanan hükümler, hâkim tarafından uygun bulunmayabilir ve ilamlı icraya elverişsizdir. Protokol hükümleri açık, ölçülebilir ve uygulanabilir olmalıdır.
• Tek avukatla iki tarafın temsili: Aynı avukatın her iki eşi birlikte temsil etmesi menfaat çatışması yaratır. Her eşin kendi avukatından bağımsız hukuki destek alması, protokolün dengeli olmasını sağlar.

Anlaşmalı boşanmadan dönme ve kararın sonuçları

Hüküm kesinleşinceye kadar taraflardan her biri anlaşmadan dönebilir. Örneğin duruşmada protokolü kabul eden eş, gerekçeli karar tebliğ edildikten sonra istinaf yoluna başvurarak anlaşmalı boşanma iradesinden döndüğünü bildirirse, karar kaldırılır ve dava çekişmeli boşanma olarak görülmeye devam eder. Bu ihtimal, protokol müzakerelerinin özenli yürütülmesinin ve tarafların gerçek iradelerinin sağlıklı biçimde oluşturulmasının önemini gösterir.

Kesinleşen anlaşmalı boşanma kararıyla protokol, mahkeme hükmünün eki hâline gelir ve ilam niteliği kazanır. Nafaka ve tazminat gibi para alacakları ilamlı icra yoluyla takip edilebilir. Velayet ve kişisel ilişki düzenlemeleri ise koşulların değişmesi hâlinde her zaman yeniden mahkemeye taşınabilir; çünkü çocuğa ilişkin düzenlemeler kesin hüküm teşkil etmez, çocuğun üstün yararı doğrultusunda her zaman gözden geçirilebilir. Sonuç olarak anlaşmalı boşanma, doğru hazırlanmış bir protokolle hem hızlı hem güvenli bir çözüm sunar; ancak protokolün her maddesinin uzun vadeli sonuçlarını değerlendirerek hareket etmeniz gerekir.