Bağışlama Sözleşmesi ve Bağışlamadan Dönme: Şekil, Şartlar ve Geri Alma Sebepleri

Bağışlama sözleşmesi, hukukumuzda karşılıksız kazandırmanın en tipik örneğidir. Bir kişinin, karşılığında herhangi bir edim beklemeksizin malvarlığından başka birine kazandırmada bulunması, bağışlama sözleşmesinin özünü oluşturur. Karşılıksızlık özelliği nedeniyle bağışlama, diğer sözleşmelere göre bazı özel kurallara tabi tutulmuştur. Özellikle bağışlayanı koruyan geri alma ve dönme hükümleri, bu sözleşmenin en dikkat çekici yönleridir.

Bağışlama Sözleşmesinin Tanımı

Bağışlama sözleşmesi, Türk Borçlar Kanunu'nun 285. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası sonuç doğurmak üzere, malvarlığından bağışlanana karşılıksız olarak bir kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir.

Bu tanımdan bağışlamanın iki temel unsuru ortaya çıkar:

• Karşılıksız kazandırma: Bağışlayan, hiçbir karşılık beklemeksizin malvarlığında bir azalma yaratır ve bağışlananın malvarlığını artırır.
• Bağışlama kastı: Bağışlayanın, karşılıksız kazandırma iradesiyle hareket etmesi gerekir.

Henüz edinilmemiş olan bir haktan feragat etmek veya bir mirası reddetmek bağışlama sayılmaz. Aynı şekilde, ahlaki bir görevin yerine getirilmesi de bağışlama olarak nitelendirilmez.

Bağışlamanın Şekli

Bağışlama sözleşmesinin geçerliliği belirli şekil şartlarına tabidir ve bu şartlar bağışlamanın konusuna göre değişir.

Bağışlama Sözü Verme

Bir bağışlama sözü vermenin geçerliliği, yazılı şekilde yapılmasına bağlıdır. Yani gelecekte bir bağışlama yapılacağına ilişkin taahhüt, yazılı olmadıkça geçerli değildir.

Taşınmaz Bağışlaması

Taşınmazların veya taşınmaz üzerindeki ayni hakların bağışlanmasının sözü verilmesi, resmi şekilde yapılmadıkça geçerli olmaz. Taşınmaz bağışlaması, tapu sicilinde resmi senetle gerçekleştirilir.

Elden Bağışlama

Elden bağışlama, bir taşınırın bağışlayan tarafından bağışlanana teslimiyle gerçekleşir ve herhangi bir şekle bağlı değildir. Örneğin bir kişinin sahip olduğu bir mücevheri elden başkasına hediye etmesi, teslim ile tamamlanan geçerli bir elden bağışlamadır.

Koşullu ve Yüklemeli Bağışlama

Bağışlama, koşula veya yüklemeye bağlanabilir. Bu, bağışlamanın karşılıksızlık niteliğini ortadan kaldırmaz; çünkü yükleme, bağışlamanın karşılığı değildir.

• Koşullu bağışlama: Bağışlamanın hüküm doğurması bir koşula bağlanabilir.
• Yüklemeli bağışlama: Bağışlayan, bağışlamasına bir yüklemenin (mükellefiyetin) yerine getirilmesi koşulunu ekleyebilir. Örneğin, bir kişiye bir gayrimenkul bağışlanırken, bağışlananın belirli bir süre bağışlayana bakması yükümlülüğü getirilebilir.

Bağışlayan, yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir. Bağışlanan yüklemeyi yerine getirmezse, bağışlayan koşulları varsa bağışlamadan dönebilir.

Bir başka özel tür ise bağışlayana dönme koşullu bağışlamadır. Bağışlayan, bağışlanan malın kendisine geri dönmesi koşulunu, bağışlananın kendisinden önce ölmesi hâline özgü olarak koyabilir.

Bağışlamadan Dönme

Bağışlamanın karşılıksız niteliği, bağışlayana bazı durumlarda bağışlamadan dönme veya bağışlanan malı geri alma imkânı tanır. Bu hükümler, bağışlayanın iyi niyetinin kötüye kullanılmasını önlemeyi amaçlar.

Henüz İfa Edilmemiş Bağışlama Sözünden Dönme

Bağışlama sözü veren, henüz ifada bulunmamışsa, belirli hallerde bu sözünü geri alabilir ve ifadan kaçınabilir. Bu haller şunlardır:

• Bağışlamanın geri alınmasını haklı kılan bir sebebin varlığı
• Bağışlama sözü verildikten sonra bağışlayanın mali durumunun önemli ölçüde bozulması
• Bağışlayanın yeni doğan kanuni yükümlülüklerinin önemli ölçüde ağırlaşması

İfa Edilmiş Bağışlamanın Geri Alınması

Bağışlayan, aşağıdaki hallerde ifa etmiş olduğu bağışlamayı geri alabilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 295. maddesine göre bu sebepler şunlardır:

• Bağışlananın, bağışlayana veya yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi
• Bağışlananın, bağışlayana veya onun ailesinden birine karşı kanundan doğan yükümlülüklerine önemli ölçüde aykırı davranması
• Bağışlananın, yüklemeli bağışlamada haklı bir sebep olmaksızın yüklemeyi yerine getirmemesi

Örneğin, kendisine ev bağışlanan bir kişinin, bağışlayana fiziksel şiddet uygulaması veya ona bakma yükümlülüğünü haklı bir neden olmaksızın yerine getirmemesi, bağışlamanın geri alınması sebebini oluşturur.

Yargıtay, geri alma sebeplerinin dar yorumlanması gerektiğini ve somut olayda ağırlığın değerlendirilmesini vurgular:

Bağışlamanın geri alınabilmesi için bağışlananın davranışının, aile hukukundan doğan yükümlülüklere önemli ölçüde aykırılık oluşturması ve bu aykırılığın bağışlayan yönünden bağışlamayı sürdürmeyi çekilmez kılacak ağırlıkta bulunması gerekir.

Geri Alma Süresi

Geri alma hakkı, bağışlayanın geri alma sebebini öğrendiği günden başlayarak bir yıl geçmekle düşer. Bağışlayan bu süre içinde geri alma hakkını kullanmazsa, hakkı sona erer. Bağışlayanın ölümü hâlinde, kalan süre içinde bu hak mirasçılara geçer.

Bağışlayanın Sorumluluğu

Bağışlama karşılıksız bir kazandırma olduğundan, bağışlayanın sorumluluğu hafifletilmiştir. Bağışlayan, ancak ağır kusurundan sorumlu tutulur. Aynı şekilde, bağışlanan malın ayıplı çıkması hâlinde de bağışlayanın sorumluluğu sınırlıdır.

Sonuç olarak, bağışlama sözleşmesi karşılıksız kazandırmanın hukuki çerçevesini çizer. Karşılıksız olması nedeniyle bağışlayanı koruyan özel şekil şartları ve geri alma sebepleri öngörülmüştür. Bağışlamadan dönme ve geri alma haklarının kullanılmasında, kanunda sayılan sebeplerin ve sürelerin dikkatle gözetilmesi gerekir.