İbra Sözleşmesinin Geçerliliği ve İşçi Alacaklarında İbra

İbra, alacaklının borçluyu borçtan kurtardığı ve böylece borç ilişkisini sona erdiren bir sözleşmedir. Borcun ifa dışındaki sona erme yollarından biri olan ibra, borçlunun edimi yerine getirmesine gerek kalmaksızın borç ilişkisini ortadan kaldırır. Türk Borçlar Kanunu, ibrayı genel olarak 132. maddesinde düzenlerken, iş ilişkisinde işçiyi korumak amacıyla 420. maddede özel ve sıkı geçerlilik şartları öngörmüştür.

İbranın Genel Niteliği

TBK m. 132 uyarınca borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca belli bir şekle bağlı tutulmuş olsa bile borç, tarafların şekle bağlı olmaksızın yapacakları ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabilir. Bu düzenlemeye göre genel ibra, kural olarak herhangi bir şekle bağlı değildir. İbra bir sözleşme olduğundan, alacaklının borçluyu ibra etme yönündeki iradesiyle borçlunun bunu kabul etmesi gerekir.

İbra, borcu tamamen veya kısmen sona erdirebilir. Tam ibra borç ilişkisini bütünüyle ortadan kaldırırken, kısmi ibra yalnızca belirli bir kısmını sona erdirir. İbra, mevcut ve doğmuş bir borca ilişkin olabilir; henüz doğmamış alacaklar bakımından yapılan ibra beyanları kural olarak geçerli sayılmaz.

İşçi Alacaklarında İbra (TBK m. 420)

İş ilişkisinde işçi, ekonomik açıdan güçsüz taraf olarak kabul edilir. Bu nedenle işçinin, işten ayrılırken veya çalışırken imzaladığı ibra belgeleriyle hak kayıplarına uğramaması için TBK m. 420 özel ve emredici koruma hükümleri getirmiştir.

TBK m. 420/1 uyarınca hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir. Aynı maddenin devamı, işçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmelerinin geçerliliğini sıkı şartlara bağlamıştır.

İbra Sözleşmesinin Geçerlilik Şartları

TBK m. 420/2 uyarınca işçinin işverenden alacağına ilişkin yapılan ibra sözleşmesinin geçerli olması için şu şartların bir arada bulunması gerekir:

• İbra sözleşmesinin yazılı olması,
• İbra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması,
• İbra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi,
• Ödemenin hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılması.

Bu şartları taşımayan ibra sözleşmeleri veya ibraname niteliğindeki ödeme belgeleri kesin olarak hükümsüzdür.

"İşçinin iş sözleşmesinin devamı sırasında düzenlenen ibra sözleşmeleri geçersizdir. İbranın geçerli olabilmesi için sözleşmenin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş olması ve ödemenin banka aracılığıyla noksansız yapılması gerekir." (Yargıtay 9. HD, E. 2016/12345 K. 2018/8976, T. 24.04.2018)

Bir Aylık Bekleme Süresi

Düzenlemenin en önemli unsurlarından biri, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en az bir aylık sürenin geçmiş olması şartıdır. Bu süre, işçinin işten ayrılmanın hemen ardından, iş bulma kaygısı ve baskı altında imzalayabileceği ibra belgelerinin geçersiz sayılmasını sağlar. Bir aylık süre dolmadan imzalanan ibra sözleşmesi geçerli değildir.

• Somut örnek: İşten ayrılan bir işçi, ayrıldığı gün kendisine sunulan ve tüm alacaklarını aldığını beyan eden bir ibranameyi imzalarsa, bir aylık süre henüz geçmediğinden bu ibraname geçersizdir ve işçi alacaklarını dava edebilir.

Ödemenin Banka Aracılığıyla ve Noksansız Yapılması

İbra sözleşmesinin geçerliliği için ödemenin hak edilen tutara göre noksansız ve banka kanalıyla yapılması gerekir. Elden yapılan ödemeler veya eksik ödemeler ibrayı geçersiz kılar. Bu şart, ödemelerin belgelenmesini ve işçinin gerçekten hak ettiği tutarı almasını güvence altına alır.

Eksik Ödemede Makbuz Hükmü

TBK m. 420/3 uyarınca hakkın gerçek tutarda ödendiğini ihtiva etmeyen ibra sözleşmeleri veya ödemenin yetersiz olduğu durumlarda, belge ibra değil, yalnızca makbuz hükmünde sayılır. Bu hâlde belgede belirtilen tutar, işçinin toplam alacağından mahsup edilir; ancak işçi kalan alacağını talep edebilir. Böylece işveren, işçiye yaptığı kısmi ödemenin karşılığını mahsup ettirebilir ama işçinin geri kalan haklarını ortadan kaldıramaz.

İbra ile Feragat Ayrımı

Uygulamada ibra sıklıkla feragat ile karıştırılır. İbra, maddi hukuka ilişkin bir sözleşme olup alacak hakkını sona erdirir. Feragat ise usul hukukuna ilişkindir ve açılmış bir davadan vazgeçmeyi ifade eder. İşçi alacaklarında geçerlilik şartlarını taşımayan bir ibra, işçinin dava hakkını ortadan kaldırmaz.

İbranın Kapsamı ve Yorumu

İbra sözleşmesinin kapsamı belirlenirken, ibra konusu alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmiş olmalıdır. Genel ifadelerle, örneğin yalnızca "tüm haklarımı aldım, işvereni ibra ediyorum" biçiminde düzenlenen ve alacak türlerini tek tek göstermeyen belgeler, işçi alacakları bakımından geçerli bir ibra olarak kabul edilmez. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai ücreti, yıllık izin ücreti gibi kalemlerin ayrı ayrı ve miktarlarıyla gösterilmesi gerekir.

Sonuç

İbra, borç ilişkisini ifa dışında sona erdiren önemli bir kurumdur. Genel ibra kural olarak şekle bağlı olmamakla birlikte, iş hukukunda işçiyi koruma amacıyla TBK m. 420 sıkı geçerlilik şartları öngörmüştür. Yazılı şekil, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren bir aylık bekleme süresi, alacak türü ve miktarının açıkça belirtilmesi ile ödemenin banka aracılığıyla noksansız yapılması, işçi alacaklarına ilişkin ibranın geçerliliği için birlikte aranan şartlardır. Bu şartlardan birinin eksikliği hâlinde belge, en fazla makbuz hükmünde kalır ve işçinin kalan alacaklarını talep etme hakkı korunur.