Çekişmeli boşanma sebepleri: genel ve özel boşanma nedenleri

Türk hukukunda boşanma, ancak kanunda sayılan sebeplerden birine dayanılarak açılan dava sonucunda hâkim kararıyla gerçekleşir. Eşler boşanmanın kendisi veya sonuçları üzerinde anlaşamıyorsa dava çekişmeli boşanma davası olarak yürütülür ve davacı, dayandığı boşanma sebebinin varlığını ispatla yükümlüdür. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, boşanma sebeplerini 161 ilâ 166. maddeleri arasında düzenlemiş; bunları özel sebepler ve genel sebepler olarak iki gruba ayırmıştır. Hangi sebebe dayanılacağının doğru belirlenmesi, yalnızca boşanma kararının elde edilmesi bakımından değil, nafaka ve tazminat gibi mali sonuçlar bakımından da belirleyicidir.

Özel boşanma sebepleri

Özel boşanma sebepleri, kanunda tek tek sayılmış belirli olgulara dayanır. Bu sebeplerin bir kısmı mutlak niteliktedir; olgu ispatlandığında hâkim ayrıca evlilik birliğinin çekilmez hâle gelip gelmediğini araştırmaz.

Zina (TMK m. 161)

Eşlerden birinin, evlilik devam ederken karşı cinsten bir kişiyle isteyerek cinsel ilişkiye girmesi zina sebebini oluşturur. Zina mutlak boşanma sebebidir. Dava hakkı, boşanma sebebini öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer; affeden tarafın dava hakkı yoktur. Uygulamada zina çoğunlukla doğrudan değil; otel kayıtları, fotoğraflar, mesajlaşmalar ve tanık beyanları gibi delillerle dolaylı olarak ispatlanır. Yargıtay, hukuka aykırı yolla elde edilen delillerin hükme esas alınamayacağını kabul etmektedir; bu nedenle delil toplarken özel hayatın gizliliğini ihlal etmemeye özen gösterilmelidir.

Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış (TMK m. 162)

Eşlerden birinin diğerinin hayatına kastetmesi, ona pek kötü davranması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunması hâlinde diğer eş boşanma davası açabilir. Fiziksel şiddet, eşi aç bırakma, eve kilitleme gibi eylemler pek kötü muamele; eşi başkalarının önünde ağır biçimde aşağılama onur kırıcı davranış kapsamında değerlendirilir. Bu sebep de mutlaktır ve altı aylık ile beş yıllık hak düşürücü sürelere tabidir.

Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme (TMK m. 163)

Eşlerden biri küçük düşürücü bir suç işler veya haysiyetsiz bir hayat sürer ve bu sebeplerden ötürü onunla birlikte yaşamak diğer eşten beklenemezse, diğer eş her zaman boşanma davası açabilir. Bu sebep nisbidir; hâkim, birlikte yaşamanın çekilmez hâle gelip gelmediğini ayrıca değerlendirir.

Terk (TMK m. 164)

Eşlerden biri, evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerini yerine getirmemek amacıyla ortak konutu terk eder ve haklı sebep olmaksızın en az altı ay dönmezse, terk edilen eş boşanma davası açabilir. Dava açılmadan önce hâkim veya noter aracılığıyla terk eden eşe ihtar gönderilmesi gerekir; ihtarda eşe iki ay içinde ortak konuta dönmesi bildirilir. İhtar, terkin üzerinden dört ay geçmeden yapılamaz ve dava ihtardan itibaren iki ay geçmeden açılamaz. Diğer eşi ortak konutu terk etmeye zorlayan veya haklı sebep olmaksızın dönmesini engelleyen eş de terk etmiş sayılır.

Akıl hastalığı (TMK m. 165)

Eşlerden biri akıl hastası olup da bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilirse boşanma davası açılabilir.

Genel boşanma sebebi: evlilik birliğinin temelinden sarsılması

Uygulamadaki çekişmeli boşanma davalarının büyük çoğunluğu, TMK m. 166/1'de düzenlenen evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayanır. Halk arasında "şiddetli geçimsizlik" olarak bilinen bu sebep için iki koşul aranır: Evlilik birliği temelinden sarsılmış olmalı ve bu sarsılma, ortak hayatın sürdürülmesi eşlerden en azından biri için beklenemeyecek düzeyde olmalıdır.

Evlilik birliğini temelinden sarsan davranışlara uygulamadan örnekler verilebilir:

• Süreklilik arz eden hakaret, aşağılama ve tehdit
• Fiziksel, ekonomik veya psikolojik şiddet
• Güven sarsıcı davranışlar (sadakatsizlik boyutuna varmayan yakınlaşmalar dâhil)
• Eşini ailesiyle görüştürmemek veya eşinin ailesine hakaret etmek
• Birlik görevlerini yerine getirmemek, evin giderlerine katılmamak
• Aşırı kıskançlık, eşin çalışmasına engel olma
• Uzun süreli ilgisizlik ve duygusal uzaklaşma

Kusur ilkesi ve davalının itiraz hakkı

TMK m. 166/2 uyarınca, davacının kusuru daha ağır ise davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Ancak bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir. Tam kusurlu eşin açtığı boşanma davası ise kural olarak reddedilir; çünkü hiç kimse kendi kusuruna dayanarak hak elde edemez.

Yargıtay'ın istikrar kazanmış içtihadına göre, boşanmaya sebep olan olaylarda tamamen kusurlu eşin dava açma hakkı bulunmadığı gibi, kusur belirlemesi yapılırken eşlerin birbirine karşı gerçekleştirdiği tüm davranışlar bir bütün olarak değerlendirilir; affedilen veya hoşgörüyle karşılanan olaylar kusur belirlemesinde dikkate alınmaz.

Kusur derecesi yalnızca boşanma kararını değil, davanın mali sonuçlarını da doğrudan etkiler. Yoksulluk nafakası isteyen eşin kusurunun daha ağır olmaması, maddi ve manevi tazminat isteyen eşin ise kusursuz veya daha az kusurlu olması gerekir.

Fiili ayrılık sebebiyle boşanma (TMK m. 166/4)

Herhangi bir boşanma sebebine dayanılarak açılmış davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa, evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu hüküm, ilk davası reddedilen ve fiilen ayrı yaşamaya devam eden eşlere, kusur tartışması yapılmaksızın boşanma imkânı tanır. Burada önemli olan, ret kararının kesinleşmesinden itibaren üç yıl boyunca ortak hayatın hiç kurulmamış olmasıdır.

Somut örnek üzerinden değerlendirme

Bir senaryo düşünelim. Elif, eşi Kaan'ın kendisine sürekli hakaret ettiğini, ekonomik olarak kısıtladığını ve ailesiyle görüşmesini engellediğini ileri sürerek TMK m. 166/1'e dayalı boşanma davası açmıştır. Kaan ise Elif'in kendisini ailesinin yanında küçük düşürdüğünü savunmuş ve davanın reddini istemiştir. Yargılamada tanık beyanlarıyla her iki tarafın da birliği sarsıcı davranışları ispatlanmış; ancak süreklilik gösteren hakaret ve ekonomik şiddet nedeniyle Kaan ağır kusurlu bulunmuştur. Mahkeme evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını kabul ederek boşanmaya karar vermiş, ağır kusurlu Kaan aleyhine Elif yararına maddi ve manevi tazminata hükmetmiştir. Bu örnek, çekişmeli boşanmada delillerin ve kusur dağılımının sonucu nasıl şekillendirdiğini göstermektedir.

Usule ilişkin bilmeniz gerekenler

• Görevli ve yetkili mahkeme: Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168).
• Deliller: Tanık, fotoğraf, mesaj içerikleri, banka kayıtları, sosyal medya paylaşımları, kolluk tutanakları ve sağlık raporları boşanma davasında delil olarak kullanılabilir. Hukuka aykırı elde edilen deliller hükme esas alınamaz.
• Dayanılan vakıalarla bağlılık: Mahkeme, dava dilekçesinde ileri sürülen vakıalarla bağlıdır. Dilekçede yer almayan olaylara dayalı kusur yüklenemez; bu nedenle dava dilekçesinin eksiksiz hazırlanması kritik önem taşır.
• Dava süresi: Çekişmeli boşanma davaları delil durumuna ve mahkemenin iş yüküne göre genellikle bir ilâ üç yıl sürebilir; istinaf ve temyiz aşamaları bu süreyi uzatabilir.

Çekişmeli boşanma davasında doğru sebebe dayanmak, vakıaları eksiksiz ortaya koymak ve delilleri hukuka uygun biçimde toplamak, davanın kaderini belirler. Özel sebeplerden birine dayanabilecek durumdaysanız, mutlak sebeplerin sağladığı ispat kolaylığını; genel sebebe dayanıyorsanız kusur dengesinin mali sonuçlara etkisini mutlaka göz önünde bulundurmanız gerekir.