Nafaka türleri ve nafakanın hesaplanması

Nafaka, evlilik birliğinin sarsılması veya sona ermesi hâlinde ekonomik açıdan korunmaya muhtaç aile bireylerinin geçimini güvence altına alan bir kurumdur. Uygulamada en sık karşılaşılan üç tür, boşanma sürecine bağlı olan tedbir nafakası, yoksulluk nafakası ve iştirak nafakasıdır; bunların yanında kanun, yardıma muhtaç altsoy, üstsoy ve kardeşler için ayrıca yardım nafakasını düzenler. Her nafaka türünün şartları, süresi ve hesaplanma mantığı farklıdır. Nafaka miktarının belirlenmesinde tek bir matematiksel formül bulunmaz; hâkim, tarafların mali gücünü ve hakkaniyeti gözeterek takdir yetkisini kullanır. Bu nedenle taleplerinizi doğru nafaka türüne dayandırmanız ve mali duruma ilişkin delilleri eksiksiz sunmanız büyük önem taşır.

Tedbir nafakası

Tedbir nafakası, boşanma davası süresince eşin ve çocukların geçimini güvence altına alan geçici bir önlemdir. TMK m. 169 uyarınca boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Bu hükmün iki önemli sonucu vardır:

• Tedbir nafakasına hükmedilmesi için talep şart değildir; hâkim gerekli görürse kendiliğinden karar verir. Uygulamada yine de talep edilmesi isabetlidir.
• Tedbir nafakasında kusur araştırması yapılmaz; dava sonunda kim kusurlu çıkarsa çıksın, dava süresince ihtiyaç içindeki eş ve çocuklar lehine nafakaya hükmedilebilir.

Tedbir nafakası dava tarihinden itibaren başlar ve kararın kesinleşmesiyle sona erer. Kesinleşmeyle birlikte eş lehine olan tedbir nafakası koşulları varsa yoksulluk nafakasına, çocuk lehine olan ise iştirak nafakasına dönüşür. Ayrıca boşanma davası açılmadan da, ayrı yaşamada haklı olan eş TMK m. 197 uyarınca kendisi ve çocuklar için tedbir nafakası isteyebilir.

Yoksulluk nafakası

TMK m. 175'e göre boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.

Şartları

• Talep: Yoksulluk nafakasına hâkim kendiliğinden hükmedemez; açık talep gerekir. Boşanma davasında istenebileceği gibi, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde ayrı dava ile de istenebilir (TMK m. 178).
• Yoksulluğa düşme: Yargıtay, yeme, giyinme, barınma, sağlık, ulaşım, kültür ve eğitim gibi zorunlu ihtiyaçlarını karşılayamayacak durumda olan kişiyi yoksul kabul eder. Asgari ücret düzeyinde gelirin bulunması, tek başına yoksulluk nafakasını her durumda ortadan kaldırmaz; Yargıtay bu durumu nafaka miktarının belirlenmesinde dikkate almaktadır.
• Kusur dengesi: Nafaka isteyen eşin kusuru, diğer eşten daha ağır olmamalıdır. Eşit kusur veya daha az kusur hâlinde nafakaya hükmedilebilir; ağır kusurlu eşin yoksulluk nafakası talebi reddedilir.

Sona ermesi

Yoksulluk nafakası, alacaklının yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar. Alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır (TMK m. 176).

İştirak nafakası

Boşanma hâlinde velayet kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182/2). İştirak nafakası çocuğun hakkıdır; velayet sahibi ebeveyn bu nafakadan çocuk adına feragat edemez ve anlaşmalı boşanmada istenmemiş olsa bile sonradan her zaman talep edilebilir. Kusur, iştirak nafakasında hiçbir rol oynamaz.

İştirak nafakası kural olarak çocuk ergin oluncaya kadar devam eder. Çocuk ergin olduktan sonra eğitimi devam ediyorsa, TMK m. 328/2 uyarınca ana ve babanın bakım yükümlülüğü eğitimin sonuna kadar sürer; bu dönemde ergin çocuk kendisi yardım nafakası talep edebilir.

Yargıtay içtihatlarında istikrarla vurgulandığı üzere, iştirak nafakasının miktarı belirlenirken çocuğun yaşı, eğitim durumu ve ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri birlikte değerlendirilir; nafaka, çocuğun alıştığı yaşam düzeyini mümkün olduğunca sürdürmesini sağlayacak, ancak yükümlüyü de ekonomik yıkıma uğratmayacak hakkaniyete uygun bir miktar olmalıdır.

Nafaka miktarı nasıl belirlenir?

Kanun sabit bir oran veya tarife öngörmez. Hâkim, şu ölçütleri birlikte değerlendirir:

• Tarafların gelir ve malvarlığı: Maaş bordroları, SGK kayıtları, banka hesap hareketleri, tapu ve araç kayıtları, vergi beyannameleri üzerinden ekonomik ve sosyal durum araştırması yapılır. Kolluk aracılığıyla yapılan sosyal-ekonomik durum araştırması uygulamanın vazgeçilmez adımıdır.
• Nafaka alacaklısının ihtiyaçları: Kira, eğitim, sağlık, bakım giderleri gibi zorunlu harcamalar belgelenmelidir.
• Tarafların yaşam standardı: Evlilik süresince sürdürülen hayat düzeyi ölçü alınır.
• Çocuğun yaşı ve eğitim durumu: Kreş, okul ve kurs giderleri iştirak nafakasında belirleyicidir.

Somut bir örnek verelim: Aylık net 60.000 TL geliri olan ve kirada oturmayan Murat ile geliri bulunmayan, iki çocuğun velayetini üstlenen Selin'in boşanmasında mahkeme; Selin'in yoksulluğa düşeceğini ve ağır kusurlu olmadığını tespit ederek Selin lehine aylık 10.000 TL yoksulluk nafakasına, ilkokul çağındaki her bir çocuk için 8.000 TL iştirak nafakasına hükmedebilir. Aynı gelire sahip ancak yüksek kira ve kredi yükü bulunan bir yükümlü bakımından bu miktarlar daha düşük belirlenebilir. Görüldüğü üzere sonuç, somut mali tabloya göre değişir.

Nafakanın artırılması, azaltılması ve kaldırılması

Nafaka kararları kesin hüküm oluşturmaz; koşullar değiştikçe uyarlanabilir.

Artırım davası

TMK m. 176/4 uyarınca tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde nafakanın artırılmasına karar verilebilir. Enflasyon karşısında eriyen nafakalar için artırım davası açılması uygulamada olağandır. Aynı madde uyarınca hâkim, istem hâlinde nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini de kararlaştırabilir; uygulamada bu, nafakanın her yıl TÜFE oranında artırılması şeklinde hükme bağlanmaktadır. Kararda otomatik artış öngörülmüşse her yıl dava açmanıza gerek kalmaz.

Azaltma ve kaldırma

Nafaka yükümlüsünün işini kaybetmesi, sağlık sorunları yaşaması veya alacaklının mali durumunun iyileşmesi hâlinde nafakanın indirilmesi ya da kaldırılması dava yoluyla istenebilir. Yoksulluk nafakası alacaklısının başka biriyle evlilik dışı fiili birliktelik yaşaması da kaldırma sebebidir.

Nafakanın ödenmemesi hâlinde yaptırım

Nafaka alacağı ilamlı veya ilamsız icra takibine konu edilebilir; nafaka alacakları, İcra ve İflas Kanunu uyarınca sıra cetvelinde imtiyazlı alacaklardandır ve emekli maaşı dâhil maaş hacizlerinde öncelik taşır. Ayrıca İİK m. 344 uyarınca nafaka hükmüne uymayan borçlu, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsi ile cezalandırılabilir. Şikâyet için takibin kesinleşmesi ve aylık nafaka borcunun ödenmemiş olması gerekir; birikmiş nafaka alacakları ise adi alacak niteliğinde olup tazyik hapsine değil yalnızca icra takibine konu olur.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

• Nafaka taleplerinizi dava dilekçesinde miktar belirterek ileri sürün; boşanmanın eki niteliğindeki bu talepler harca tabi değildir.
• Karşı tarafın gerçek gelirinin bordroya yansımadığı durumlarda (elden ödeme, şirket ortaklığı, kira gelirleri) bankacılık kayıtları ve tanık deliline başvurulmasını isteyin.
• Nafakanın döviz veya altın gibi değerler üzerinden belirlenmesi mümkün değildir; Türk lirası üzerinden hükmedilir.
• Boşanma kesinleştikten sonra yoksulluk nafakası ve tazminat için bir yıllık zamanaşımı süresini (TMK m. 178) kaçırmayın; iştirak nafakası ise çocuğun hakkı olduğundan her zaman istenebilir.

Nafaka, boşanmanın en uzun soluklu mali sonucudur. Doğru türde, doğru zamanda ve mali tabloyu eksiksiz ortaya koyan bir taleple hareket etmeniz, hem hak kaybını önler hem de ileride açılacak uyarlama davalarının zeminini sağlamlaştırır.